وابسته به پارک علم و فناوری

استان چهارمحال و بختیاری

0383 222 9646

شنبه-پنجشنبه 24 ساعت شبانه روز

rayantejarat@imazrae.ir

مدیریت ماهیگیری 

 Fisheries Management

با خواندن این بخش شما به موارد زیر آگاهی پیدا می کنید :

1 – آشنایی با مدیریت ماهیگیری و فواید آن

2 – شناخت راهبرد های رسیدن به اهداف ملی کنترل صید و بهره برداری

3 – شناخت رویکردهای مدیریت ماهیگیری

4 – آشنایی با آبزی پروری و مدیریت بازار

5 – آشنایی با شبکه های توزیع ماهی

6 – اطلاع از یافته های تحقیقاتی در مورد بازار  و مصرف آبزیان در ایران 

7 – اقداماتی که برای اصلاح ساختار بازار باید انجام داد

مقدمه

با تصویب قانون دریاها در سال 1982 و گسترش منطقه انحصاری اقتصادی (Exclusive Economic Zone (EEZ)) کشورهای ساحلی موضوع مدیریت ماهیگیری اهمیت ویژه ای پیدا کرد که بطور خلاصه بعضی از نکات کلیدی آن به شکل زیر ارائه می شود .

فواید مدیریت ماهیگیری عبارت است از :

1- تنظیم برنامه صید ( ابعاد بیولوژیک و اقتصادی )

2 - کنترل و کاهش اختلاف بین بهره برداران

3- بهره برداری بهینه از ذخایر

4- توزیع عادلانه ذخایر

5 - حفظ و مدیریت ذخایر و استمرار بهره برداری از ذخایر برای نسل های آینده .

راهبردهای رسیدن به اهداف ملی کنترل صید و بهره برداری بهینه از ذخایر و سودآوری فعالیت صیادی شامل موارد ذیل می شود :

1- کنترل تلاش صید

2 - کاهش ضایعات بعد از صید تا مصرف

3 - افزایش صید از ذخایر کمتر برداشت شده و توسعه آبزی پروری برای تأمین کمبود تقاضای آبزیان از طریق        ( پرورش ، رهاسازی ، ایجاد مزارع مصنوعی در دریا و مزرعه داری دریایی )

4- گسترش بازار یابی آبزیان ، عرضه محصولات با ارزش افزوده ، توجه به کیفیت ، ارائه فرآورده های جدید آبزیان و ترویج گونه های جدید مصرفی .

مدیر شیلاتی ضمن آگاهی از اهداف ملی و کلان کشور حداکثر استفاده را در مدیریت ماهیگیری در ابعاد افزایش درآمد صیادان ، توسعه مناطق ساحلی ، تأمین اشتغال در زنجیره فعالیتهای صیادی قبل و بعد از صید ، بالا بردن سطح آموزش صیادان و سازماندهی آنان برای حداکثر بهره وری در کار را می نماید .

مدیریت و برنامه ریزی ماهیگیری پایدار نیازمند اطلاعات پایه و اساسی اقتصادی ، اجتماعی و بیولوژیکی به شرح ذیل می باشد :

1- آمار میزان گونه های مختلف در EEZ

2- تعیین MSY  برای گونه های مهم و اقتصادی

3- اطلاعات جامعه صیادی

4- اطلاعات صنایع بعد از صید

5- اطلاعات بازار و تقاضای آبزیان

6- ظرفیت شناورهای صید در داخل کشور

7- مشکلات سازمانی ، اداری و فنی صید

8- خلاء ظرفیت صید در کشور .

با توجه به اطلاعاتی تا کنون بدست آمد رویکرد مدیریت ماهیگیری به شرح ذیل می باشد .

رویکرد مدیریت ماهیگیری   Fisheries Management Process

1- تعریف و تعیین اهداف ماهیگیری

2- شناسایی ، تشخیص و لحاظ کردن نکات مهم و کلیدی در برنامه ریزی و مدیریت ماهیگیری شامل بیولوژی ، اقتصادی ( درآمد صیادان ، بهره برداری بهینه از ذخایر ، اشتغال و توسعه مناطق ساحلی ) و اجتماعی ( رفاه صیادان و خانواده آنان ، آموزش صیادان و نیازهای بیمه درمانی و عمر ) و نکات اداری ، فنی برای بالابردن اثر بخشی در فعالیتها و افزایش بهره وری زیر بخش ماهیگیری

3- جمع آوری داده ها در بخش های مختلف و مورد نیاز برنامه ریزی و مدیریت ماهیگیری

4- تفکیک داده ها ، تحلیل آنها و ترجمه داده ها برای استفاده بهر برداران

5- تنظیم اقداماتی که برای برنامه ریزی و مدیریت ماهیگیری باید انجام شود

6- ارائه روشهای مختلف اجرایی برای انجام اقدامات تنظیم شده

7- اجرای تصمیمات و اقدامات برنامه ریزی شده

8- پایش و کنترل زنجیره اقدامات تا کنون

9- ارزیابی و بهبود مدیریت ماهیگیری . 

 عوامل مؤثر درجهت گیری توسعه

1- سیستمهای پرورشی ( پراکنده ـ نیمه متراکم ـ متراکم )

2 - انتخاب گونه ها ( تقاضای بازار ، شرایط آب و هوایی ، وجود نهاده­ها بخصوص پودر ماهی ، ... )

براي نمونه اقداماتي كه براي مديريت بازار لازم است تا يك آبزي پروري موفقيت آميز داشته باشيم در ذيل آمده است .

آبزی پروری و مدیریت بازار

پرورش فرآورده های بازاری آبزیان پرورشی و مورد نیاز بازار مشکل ترین وظیفه یک آبزی پرور می باشد اما با اهمیت ترین وظیفه ، یافتن بازار برای محصولات تولید شده خواهد بود . در زمان برنامه ریزی برای سرمایه گذاری تولید ، می باید بازاریابی آبزیان تولیدی مورد توجه قرار گیرد ‍. هرچند متأسفانه در اغلب موارد ابتدا محصولات تولید می شود و بعد تولید کننده به جستجوی بازار آن می پردازد . الزامات بازار و چاره اندیشی برای محصولات تولیدی می باید قبل از پرورش و تولید محصولات انجام شود .

به عنوان یک پرورش دهنده ، مزیت منحصر به فرد تولید کننده این است که قبل از تولید آبزیان بداند بازار چه می خواهد . یک آبزی پرور می تواند چهار چوب ذهنی خویش را از یک اندیشه مستقیم تولید محوری به اندیشه ذهنی بازار محوری تغییر دهد . جایی که با محدودیتهای تکنولوژیکی ، بازار از تصمیمات تولید حاصل می شود . زمانیکه مدیریت تولید اطلاعات ، بازار را نیز شامل می شود ، تدوین و تنظیم برنامه تولید برای مثال : زمان ذخیره سازی ، میزان تراکم ذخیره ، دوره رشد آبزیان پرورشی ، و زمان برداشت می تواند به فروش محصول با قیمت بالاتر و سود بیشتر برای تولید کننده منتهی شود . برای بدست آوردن بهترین مزیت در بازار آبزیان ، آبزی پروران باید یک برنامه بروز بازاریابی را تهیه و نگهداری نمایند . با توجه به عدم وجود اطمینان از میزان و قیمت فرآورده های آبزیان در بازار ، برنامه ریزی راهبرد بازاریابی بسیار با اهمیت می باشد . برنامه ریزی بازاریابی برای یک برنامه توسعه پایدار آبزی پروری یک برنامه یک مرحله ایی نمی باشد و باید در طول سال به روز شده و استمرار داشته باشد . یک برنامه موفق بازار یابی می باید تغییر پذیر و قابل انعطاف باشد . یک برنامه بازاریابی برای توسعه پایدار آبزی پروری باید موارد ذیل را بررسی و در دستور کار قرار دهد :

1- موقعیت و جایگاه بازار

2- رقبا در بازار

3- حجم مورد نیاز محصول در بازار

4- زمان نیاز محصول در بازار

5- چه موقع محصول برای برداشت آماده می شود

6- کیفیت موردنیاز برای محصول که بازار را راضی می کند

7- اندازه و شکل محصول مورد نیاز بازار

8- روشهای حمل و نقل و انتقال محصول

9- رابطه قیمت و هزینه محصول

برنامه بازار باید همیشه بررسی ، به روز و اصلاح شود .

برنامه ریزی بازاریابی یک پیشگویی نمی باشد لیکن ترجمه و تفسیر مختلف قیمت گذاری و بازار را در بر می گیرد . تصمیمات قیمت گذاری و بازار زمانی باید اتخاذ شود که اهداف مالی و قیمت گذاری واقعی بر اساس چشم انداز توسعه قابل دسترس باشد . برنامه ریزی بازار به تصمیم سازی منضبط و با دوام نیازمند است لیکن در موفقیتها و شکستهای عملیات آبزی پروری قابل تشخیص می باشد . یک برنامه بازاریابی برای هر مزرعه و هر محصول تولیدی جداگانه می باید توسط تولید کننده تهیه شود . یک برنامه توسعه بازار می تواند به چگونگی سازماندهی اطلاعات مورد نیاز برای یک راهبرد اجرایی توسعه کمک قابل توجهی بنماید . برای نمونه سرفصلهای مورد نیاز برنامه بازاریابی موارد زیر را در بر می گیرد :

1-  تخمین و برآوردهای هزینه

الف ) هزینه تولید

ب ) قیمت سربسر

ت ) برآوردهای هزینه های تولید از مناطق رقابتی

2- تاریخچه بازاریابی

موجودی تولیدات در گذشته - تولید کننده ، رقابت

1 - زمانهای برداشت

2 - هزینه های حمل و نقل

3 - قیمتها در بازارهای مختلف

4 - نیازمندیهای بازار

5 - فرصتها و تهدیدها

3- موقعیت فعلی بازار

1 - موقعیت بازار- اندازه بازار ، قیمت ، نمایه مشتری ( جایگاه ، مشتری )

2 - وضعیت تولید – شکل ، کیفیت ، اندازه ، قیمت

3 - رقابت پذیری در بازار-  سهم بازار ، تولید ، راهبرد بازار ، جایگاه بازار در توسعه

4 - موقعیت توزیع - شبکه ها و کانالهای توزیع بازار ، حاشیه بازار

5 - موقعیت اقتصاد خرد ، سیاسی ، قوانین و مقررات ، مالی ، بین المللی

6 - موقعیت خریداران – تعداد ، امکانات ، جایگاه

4- فرصتها و تحلیل نتایج

الف) خلاصه چالشهای مهم ، فرصتها ، نقاط قوت و نقاط ضعف

ب) موضوعاتی که تولید با آنها روبه رو می شود

5- اهداف تجارت

اهداف آینده تجارت در زمینه تولیدات ، منافع و رشد و سهم بازار

6- استراتژی بازار

الف) شناسایی شقوق دیگر بازار برای بازارهای اولیه و ثانویه و عملیات بازیابی ضایعات

ب) راهبرد هر شق بازار- قیمت ، نیازمندیهای بازار ، فرآوری ، خدمات توزیعی ، هزینه ها ، نیازهای خریدار ، هماهنگی تنگاتنگ با سایر محصولات ، سود

7- برنامه عمل

هماهنگی با خریداران بالقوه برای تشخیص قیمت ، حجم مورد نیاز، موجودی، نیازمندیهای بازار، خدمات بازار، زمان برداشت و حمل و نقل محصولات

8- بازخور روش کار

ایجاد ساختاری برای چگونگی روش بازخورد و کنترل برای پایش برنامه مشتریها ، خریداران و امکانات تولید .

برای برنامه ریزی بازار اطلاعات متنوعی از منابع مختلف مانند انتشارات صنعت آبزی پروری ، سایر تولید کنندگان ، اتحادیه های صنعتی ، کارگاهها و مجتمع های کشاورزی صنعتی ، تحقیقات دانشگاهی ، آژانس های دولتی ، اتحادیه های خدمات ترویجی ، سازمانهای دریایی ، شرکتهای فرآوری و خریداران مورد نیاز می باشد .

باید این نکته را بدانیم که بازار نقطه شروع هر فعالیت اقتصادی می باشد . غالباً فایده دسترسی به بازارمی تواند مشکل ساز باشد . ممکن است برای ورود به بازار موانعی وجود داشته باشد که یک آبزی پرور باید قبل ازعرضه محصول به بازار بر آنها غلبه کند . چگونه یک پرورش دهنده جدید می تواند به بازار دسترسی یابد ؟ بعضی از روشها به نو آوری و تبحر در فروش نیازمند می باشند در حالی که بقیه روشها بیشتر مستقیم می باشند . یک تولید کننده خرد ممکن است ترجیح دهد محصول تولیدی خویش را مستقماً به مصرف کنندگان بفروشد . یک تولید کننده بزرگ ممکن است قادر باشد محصول را به یک خریدار مشخص و ثابت بفروشد .

تعداد بیشماری ازشبکه های توزیع برای پرورش دهندگان وجود دارد ، برای نمونه به موارد زیر اشاره می شود :

1- فروش به کارخانه های عمل آوری

2- کنترات با کارخانه های عمل آوری برای فرآوری و فروش

3- ایجاد کارخانه عمل آوری و امکانات بازاریابی توسط تولید کننده

4- فروش محلی به انبار داران، بازاریها، رستورانها، بازارهای مواد غذایی

5- فروش به شبکه های توزیع  موادغذایی ، رستورانها و سوپرمارکتها

6- فروش به مؤسسات مصرف کننده شامل مراکز دولتی، دانشگاه ها، کارخانه ها، ارتش و غیره

7- فروش به شرکتهای حمل و نقل ماهی زنده

8- فروش به بخشهای مختلف (کنار استخر، انتقال برای مصرف غذایی، صید تفریحی و غیره)

9- فروش در بازارهای محصولات کشاورزی (میادین تره بار)

10- عرضه کترینگ ( catering) هواپیمایی، قطارها، ...

11- فروش از طریق اتحادیه و تعاونی ها

12- فروش از طریق  واسطه های مواد غذایی

13- فروش صادراتی

خیلی وقتها حجم ، کیفیت ، و قیمت ممکن است توسط خریداران مشخص شود ، لذا تولید کننده می باید انتظار کار تنگاتنگ با خریداران را داشته باشد و شرایط و امکانات و موقعیت بازار را در نظر بگیرد . کیفیت ، استمرار عرضه و ثبات و پایداری محصول کلیدهای موفقیت بازاریابی می باشند . کیفیت برای موفقیت بازاریابی بسیار حیاتی است ، زیرا توانایی ارائه خدمات خوب در قیمتهای رقابتی بازار را به تولید کننده می دهد . عموماً عوامل اصلی و با اهمیت که توسط خریداران در زمان خرید آبزیان و فرآورده های آنها مورد توجه قرار می گیرد شامل موارد زیر می باشد :

1- ظاهر محصول

2- طعم و مزه

3- تازگی

4- عرضه با ثبات و مستمر

5- تضمین کیفیت

6- قیمت

درک نیازمندیهای بازار و الزام برآورده نمودن آنها برای موفقیت در بازار اقدامی اساسی می باشد .

بازاریابی و توسعه پایدار شیلاتی

در بازار صادرات سیستم های اطلاعاتی ، سیستم های توزیع ، امکانات حمل و نقل ، و خیلی چیزهای دیگر که بعضاً در بالا اشاره شد مورد مطالعه قرار می گیرد و بخاطر اهمیت و تنوع فعالیتهای بازار مطالعات تکمیلی توصیه می شود . براي نمونه در بررسي بازار براي توسعه آبزي پروري كه رويكرد بازار محوري و مشتري مداري در آن مورد توجه قرار ميگيرد به موارد زير در مطالعات بازار بايد توجه شود .

درک نیازمندیهای بازار و الزام برآورده نمودن آنها برای موفقیت در بازار اقدامی اساسی می باشد .

استانداردهای بهداشتی         Hygiene standards

یکی از نکاتی که مرتبط با بازار می باشد موضوع رعايت استانداردهای بهداشتی براي توليد و عرضه آبزيان ميباشد در واقع پیشنهاد متد عملی برای این موضوع حسپ HACCP می باشد .

Hazard analysis critical control point

این تفکیک برای تشخیص نقاط بحراني که بتوان آلودگی ها را پایش و کنترل کرد بکار می رود . محصولاتی که به بازار بین المللی خصوصاً جامعه اروپا صادر می شود چنین استانداردی را می طلبد . قوانین لازم برای استاندارد ، تجهیزات لازم برای اجرای آن و تدوین و نظارت بر آنها از وظایف دولت می باشد . امروزه بحث هاي رديابي ، استانداردهاي ايزو ، استانداردهاي جامعه اروپا براي ورود فرآورده هاي غذايي در صادرات بايد مورد توجه قرار گرفته و در مطالعات شيلاتي پيشنهادات لازم به سياستگذاران و برنامه ريزان ارائه شود .

 

 اعتبارات و تسهیلات        Credit

یکی از عوامل مؤثر در کشورهای در حال توسعه چه در بخش صید و چه در بخش آبزی پروری وجود اعتبارات و تسهيلات مالي و اعتباري می باشد ( برای سرمایه گذاری اولیه و یا تکمیل ، سرمایه جاری و یا حتی رفع مشکلات و نیازهای رفاهی صیاد و یا پرورش دهنده ) درمطالعات بخش شیلات به روشهای مختلف داخلی و خارجی که بتوان اعتبارات را تهیه کرد پرداخته می شود .

خلاء هاي  اطلاعات          Information Gaps             

و بالاخره از نکات مهمی که در مطالعات لازم است توجه شود شناخت و معرفی خلاءهای اطلاعاتی جهت تکمیل مطالعات و همچنين ارائه پیشنهادات برای مطالعات آینده در توسعه پايدار شيلات می باشد .

یافته های تحقیقاتی در مورد بازار آبزیان در ایران

براساس تحقیقات انجام شده موارد کاربردی در خصوص بازار آبزیان بشرح ذیل می باشد :

1 - آبزیان در اشکال و تنوع مختلف بر خلاف گوشت وجود دارد و شناخت نسبی مردم ایران از انواع آبزیان در سطح پایینی می باشد .

2 ـ تنوع گونه ها در شمال ، در جنوب ، و گونه های پرورشی شناخت انواع آبزیان را مشکل کرده است .

3 ـ علاقه شهروندان مختلف در ایران متفاوت است بطوریکه برای نمونه شهرهای اصفهان ، شیراز ، کرمان ، اهواز با ماهیان جنوب و شهرهای مشهد ، تهران ، تبریز به ماهیان شمال و پرورشی تمایل بیشتری دارد .

4 ـ فساد پذیری ماهی بالا و برای خیلی از مردم بخصوص اگر منجمد باشد مشکل می باشد .

5 ـ بازار ماهی در ایران سنتی و تا حدی نیمه انحصاری می باشد لذا اعتماد به قیمت ، کیفیت و نوع آن مشکل می باشد .

6 ـ آداب ، رسوم ، فرهنگ و همچنین مصرف سرانه افراد مختلف در کشور در نقاط مختلف بسیار متفاوت می باشد .

7 - آشنایی مردم با انواع فرآورده های ماهی بسیار کم می باشد بطوریکه حتی در استان های ساحلی نیز تعداد و نوع فرآورده ها نیز محدود می باشد .

در تحقیقات های دیگر عوامل مؤثر بر مصرف آبزیان در ابعاد مختلف به شرح ذیل می باشد .

الف ) اقتصادی :

1 - افزایش درآمد مردم رابطه مستقیم با مصرف آبزیان دارد لذا رشد اقتصاد ملی در افزایش مصرف تأثیر فراوان خواهد داشت.

2 - کاهش قیمت بعضی ماهی ها بخصوص با توجه به عدم آشنایی با انواع فرآورده های آن می تواند در افزایش مصرف مؤثر باشد هر چند بطور کلی قیمت آبزیان در ایران کمتر از خارج می باشد .

ب ) ساختاری :

1 - عدم وجود بازارهای مناسب و پراکندگی آن و عرضه بهداشتی تأثیر زیادی بر کاهش مصرف دارد لذا می توان پیش بینی کرد اگر تعداد مراکز عرضه کیفی ماهی در شهرها و سایر مناطق افزایش یابد تقاضای ماهی افزایش یابد .

2 - در زنجیره تولید تا عرضه و مصرف آبزیان تقریباً می توان گفت نظارت وجود ندارد و به تعبیر بهتر مصرف کننده از عرضه کننده اطمینان ندارد.

3 - صیاد و پرورش دهنده در بازار سنتی و نیمه انحصاری ایران قیمت پذیر «Price - taking» و واسطه ها قیمت گزین Price – making می باشند .

4 - اطلاعات مختلف بازار ، عرضه و تولید بطور شفاف در اختیار تولید کننده وجود ندارد و به تعبیری بهتر ، تولید کننده از تقاضای مشتری بی اطلاع و مشتری از کیفیت تولید بی اطلاع می باشد .

5 ـ کالاهای عرضه شده در بازار بی هویت و شناسنامه می باشد .

6 - بطور کلی می توان گفت بدلیل ساختار ضعیف و نامناسب بازار و عدم عرضه مناسب و خلاء نظارت می توان گفت عوامل فوق در کاهش تقاضا نقش ویژه دارد .

7 - می توان پیش بینی کرد ، توسعه بازارها ، بهداشتی نمودن عرضه ، تنوع فرآورده ها ، هویت داشتن محصول ، رقابتی کردن بازارها ، ایجاد ارتباط اطلاعاتی بین زنجیره های مختلف آبزیان با ترغیب و تبلیغات می تواند تقاضای ماهی را در ایران افزایش دهد .

ج ) عوامل اجتماعی :

1 ـ اختلاف فاحشی در فرهنگ و رسوم مردم استان های ساحلی و غیرساحلی در مورد آبزیان وجود دارد .

2 - در استان های ساحلی آشنایی با فرآورده های ماهی ، بخاطر تازه بودن مصرف با کیفیت و وجود آبزیان در سفره مردم مشهور است هر چند استان های ساحلی با هم فرق هایی هم دارند .

3 - در استان های غیرساحلی عواملی همچون عدم آشنایی با طبخ ، عدم علاقه به مصرف ، دشواری در تمیز کردن بخاطر عدم تازه بودن ماهی احتمالاً بوی نامطبوع را می توان از دلایل عدم تقاضا ذکر کرد .

اقدامات اجتماعی که می تواند مصرف ماهی را بالا برد :

1 ـ آشنایی از طریق کتب درسی

2 ـ تشریح مزایای ماهی و ارجعیت های گوشت آن

3 ـ تلاش برای معرفی ماهی بعنوان غذای سلامتی

4 ـ تلاش دولت در کلیه برنامه ریزی های و زنجیره های مختلف پسین و پیشین تولید

5 ـ مطالعات و تحقیقات بازار بطور وسیع انجام گیرد .

6 ـ در جیره غذایی مراکز دولتی و کارخانه ها و دانشگاهها و یا ارگانها ماهی قرار گیرد .

 اقدامات اصلاح ساختار بازار

1 ـ توسعه بازار مصرف آبزیان از وظایف اصلی دولت و شیلات قرار گیرد .

2 ـ اجرای برنامه Swot برای مطالعه جامع و استراتژیک بازار

3 ـ تدوین برنامه هایی اجرایی همچون تولید برای بازار با توجه به مزیتهای منطقه ای و جمعیت و سن و فرهنگ

4 ـ برنامه ریزی نظارت بر زنجیره فعالیت برای عرضه محصول کیفی و برخورد قاطع با هرگونه محصول بدون کیفیت

5 - دعوت از سرمایه گذاران و کمک گرفتن ازسایر دستگاهها بخصوص شهرداریها برای ایجاد بازارهای نوین بهداشتی و با کیفیت

6 - افزایش بازارهای متعدد در سراسر نقاط کشور با الگوههای مختلف با توجه به شرایط محصول ، تعداد جمعیت بهره مند و تقاضای برآورد شده

7 ـ تولیدکنندگان وظیفه بازاریابی را یک وظیفه جدی دانسته و تشکل های آنان به موضوع فوق تخصصی بپردازند .

8 - با توجه به توسعه آبزی پروری و ایجاد صنایع فرآوری ، عرضه مستمر محصول دربازار بخصوص سایر فصول نیز در دستور جدی برنامه ریزی قرارگیرد .

9 - دربرنامه های مختلف تلویزیونی و ترویجی و آموزشی روشهای مختلف طبخ در دستور قرارگیرد و علاوه بر هزینه برای تولید توسط دولت هزینه ای برای عرضه نیز در نظر گرفته شود .

10 ـ ساختار اطلاع رسانی در زنجیره فعالیت همه گروه های ذینفع مورد توجه قرار گیرد .

11 ـ برای انحصار زدایی ، بازار حراج بطور عمومی در نقاط مختلف شکل گیرد .

12 - انواع فرآورده ها در انواع مراکز عرضه بخصوص سازمان های زنجیره ای مثل شهروند ، رفاه ، اتکا و غیره مورد عرضه واقع شود .

مطالب مفید:

مدیریت آبزی پروری

واژه نامه