وابسته به پارک علم و فناوری

استان چهارمحال و بختیاری

0383 222 9646

شنبه-پنجشنبه 24 ساعت شبانه روز

rayantejarat@imazrae.ir

مکان یابی (Site selection  ) :

با خواندن این بخش شما به موارد زیر آگاهی پیدا می کنید :

1 - آشنایی مناطق مورد نیاز برای ساخت مزرعه پرورش ماهی

2 – آشنایی با منابع آبی که از آنها برای پرورش ماهی استفاده می شود و مزایا و معایب آنها 

3 – شناخت انواع چشمه ها

 4 – رابطه میان میزان آب ورودی و تولید 

 5 – آشنایی با وضعیت زمین  

در بحث مکان یابی مناطق مورد نیاز برای پرورش ماهیان سرد آبی بایست به چند نکته مهم توجه خاص داشت :

1- منابع آب

2- زمین

3- عوامل جانبی

منابع آب :

در منابع آب بایستی وضیعت فیزیکی و شیمیایی آب و همچنین کمیت آب را مورد بررسی قرار داد . نوع منبع تأمین کننده آب جهت کار تکثیر و یا پرورش و میزان دبی آب از مهمترین مسائل در بحث پرورش ماهیان سردآبی بشمار می روند . دمای منبع آبی ، سیکل تغییرات سالیانه آن و بهترین دمای مناسب برای پرورش و یا تکثیر از نکات کلیدی در موفیقت کار بشمار می روند . نکته مهم دیگر مسئله شفافیت آب بوده که منبع آبی مورد استفاده ترجیحاً نبایستی گل آلود بوده ولی در صورت گل آلودگی بایست دارای حد معقولی بوده که تأثیرات منفی در کار ایجاد نکند . درصورت گل آلودگی بیش از حد آب و یا گل آلودگی ایجاد شده در اثر ایجاد سیل ( بصورت مقطعی ) بایستی از تأسیساتی مانند حوضچه های رسوبگیر برای ته نشین شدن مواد معلق استفاده نمود . آنهایی که از مناطق آهکی عبور میکنند معولاً دارای کلسیم و املاح  نمکی نسبتاً بالایی اند . اینگونه آبها دارای مقدار بیکربنات بالایی بوده که امکان اسیدی شدن آب را بشدت کاهش می دهند . آب مورد استفاده بهتر است دارای میزان اکسیژن محلول در حد استاندارد بوده و حداقل مقدار مجاز ترکییات سمی مانند نیتریت ، آمونیاک ، سولفید هیدروژن را داشته باشد . مشکلات دیگری مانند مشکلات اجتماعی در استفاده از آب و گرفتن برخی از مجوزهای مورد نیاز از اداره آب و آبیاری و اداره میحط زیست الزامی است .

منابع تأمین آب :

1- چشمه ها

2- قنات ها

3- نهرها و رودخانه ها

4- دریاها و دریاچه ها

5- آب های زیر زمینی

1- چشمه ها :

مناسب ترین منبع آبی برای پرورش قزل آلا ، چشمه های سقوطی است چرا که تمیز ، شفاف و پر اکسیژن است و آلودگی ندارد .

مزایای چشمه ها :

 1 - تغییرات کم دبی در طول سال 2- ثابت بودن دما در طول سال( خنک ) 3- فاقد آلودگی4- در یخبندان زمستانه یخ نمی زند و در بهار و پاییز در اثر سیلابها ، گل آلود نمی شود یا بسیار کم می شود .

معایب چشمه ها :

1- گاهی آهن بصورت محلول دارند . تشخیص : اگر در مظهر چشمه رسوبات قرمز آجری رنگ باشد . چون آهن دو ظرفیتی محلول ( یون فرو ) وقتی در معرض هوا قرار می گیرد تبدیل به آهن سه ظرفیتی نامحلول ( یون فریک ) در می آید و رسوب می کند که برنگ نارنجی ( رنگ زنگ زدگی ) ملاحظه می کنیم .

 2- گاهی گازهای محلول مانند CO2,H2S  و ... دارند . جهت خروج این گازها باید آب هوادهی شود .

انواع چشمه :

1-1- چشمه های سقوطی (Rheocren  ) :

یکی از بهترین منابع برای پرورش قزل آلا هستند . دارای جریان ریزشی هستند یا روی شیب دامنه در جریان هستند . کف بستر سنگی ، در نتیجه ذرات معلق کمی دارند . آب زلال ، درجه حرارت زیاد متغیر نیست و عاری از بیماری است . چشمه های سقوطی در جهت شیب به سرعت حرکت می کنند و سفیدی رنگ آب به علت ورود بیش از حد هوا در داخل آب است . از ویژگی این چشمه ها ، بر خورد زیاد آب با هوا با سرعت زیاد می باشد که از نظر اکسیژن ، آب به حد اشباع می رسد . از طرفی چون سرعت جریان آب زیاد است مانع رسوب گذاری در طول بستر می شود . هم چنین گیاهان در بستر آن ها قدرت رویش ندارند . از این منظر چشمه های سقوطی از با ارزش ترین چشمه ها هستند مانند چشمه دشت ارژن . بزرگترین کارگاه های پرورش و تکثیر قزل آلا در کنار چشمه های سقوطی قرار دارند .

1- 2- چشمه های حوضچه ای ( limnocren ) :

آب چشمه از گودالی در آمده و در جهت شیب به طرف پایین دست حرکت می کند . آب خیلی آرام از مظهر چشمه خارج شده و چندان نمی تواند اکسیژن دریافت کند . قابلیت رسوب گذاری داشته و از این لحاظ مواد غذایی و خاک و برگ در کف حوضچه رسوب می کند و اکسیژن موجود در آب مصرف می شود . گیاهان در این چشمه ها رشد خوبی دارند و این گیاهان تغییرات pH را در طول شبانه روز به وجود می آورند . این چشمه از دیدگاه مصرف آب در پرورش در درجه سوم اهمیت قرار دارد . چشمه آتشکده در استان فارس از این نمونه است . درجه حرارت در این چشمه حوضچه ای بین 15-5/14 درجه سانتیگراد است و از نظر درجه حرارت برای پرورش مناسب است .

آب چشمه های رئوکرن و لمینوکرن شفاف و زلال و دمای آنها خیلی متغیر نیست ولی در محل مظهر اکسیژن کمی دارند (لیمنوکرن کمتر از %50 و رئوکرن %70-80 ) به همین دلیل باید هوادهی شوند . اگر آب چشمه رئوکرن مسیر کافی از محل ظهور را طی کند و به اندازه کافی اکسیژن داشته باشد برای استفاده در انکوباسیون و تخم گشایی ( hatching ) مناسب است ( البته اگر مسیر طولانی باشد خطر سیل در میسر است ) و اگر مسیر طولانی باشد در تابستان دمای آب خیلی زیاد و در زمستان خیلی کم می شود . درجه دمای چشمه های رئوکرن عملاً ثابت و معمولاً معادل میانگین دمای سالانه آن منطقه است.

3-1 – چشمه های گسترده (holocren  ) :

چشمه های باتلاقی هستند . آب از زیر زمین به سطح زمین می آید و زمین سطحی را تبدیل به باتلاق همانند اسفنج می کند . آب این چشمه ها دارای تغییرات دمایی شدید و اغلب غنی از مواد آلی است . دارای pH پایین و اکسیژن محلول کم است که برای پرورش قزل آلا توصیه نمی شود . این چشمه ها معمولاً آب موقت دارند و مجرای خروجی مشخصی ندارند .

2- ﻗﻨﺎﺗﻬـﺎ :

داراي آب ﺳﺎﻟﻢ و ﭘﺎﮐﯿﺰه اﻧﺪ و ﺑﻌﻼوه ﺑﺪﻟﯿﻞ اﯾﻨﮑﻪ در ﻃﻮل ﻣﺴﯿﺮ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﭼﺎﻫﻬﺎي ﺣﻔﺮ ﺷﺪه ﺑﺎﻫﻮا در ارﺗﺒﺎط ﻫﺴﺘﻨﺪ از ﻣﯿﺰان اﮐﺴﯿﮋن ﻣﺤﻠﻮل ﺑﯿﺸﺘﺮي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭼﺸﻤﻪ ﻫﺎ ﺑﺮ ﺧﻮردارﻧﺪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻮاﺳﻄﻪ ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﻮا از وﺟﻮدﮔﺎزﻫﺎي ﻣﻀـﺮ ﻧﯿـﺰ ﻋـﺎري ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﺑﻄﻮرﯾﮑـﻪ از ﻣﺤﺎﺳﻦ اﺳﺘﻔﺎده از آب ﻗﻨﺎت در ﭘﺮورش ﻣﺎﻫﯽ ﻣﯽ ﺗﻮان ﺑﻪ اﮐﺴﯿﮋن ﻣﺤﻠﻮل ﻣﻨﺎﺳﺐ ، ﻋﺪم وﺟﻮد ﮔﺎزﻫﺎي ﻣﻀﺮ و ﻋﺪم ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﭘﻤﭙﺎژ اﺷﺎره ﻧﻤﻮد و از ﻣﻌﺎﯾﺐ ﻗﻨﻮات ﻣﯽ ﺗﻮان ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﻻﯾﻪ روﺑﯽ و ﻧﯿﺰ اﺣﺘﻤﺎل وﺟﻮد آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﺎي اﻧﮕﻠﯽ و  ﭘﺎرازﯾﺘﯽ ﻧﺎﺷﯽ از ﻣﺎﻫﯿﺎن ﻗﻨﺎت را ﻧﺎم ﺑﺮد . ﺑﻬﺮ ﺣﺎل ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺗـﺮﯾﻦ ﻣﻨﺒـﻊ ﺗـأﻣـﯿﻦ آب در ﭘﺮورش ﻗﺰل آﻻ ﻗﻨﻮات ﻣﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ .

3- نهرها و رودخانه ها :

  از نظر مشخصات هیدرولوژیکی ( آب شناسی ) دارای ویژگی های خاصی است :

تغییرات دبی در آن ها زیاد است که این عامل مشکلی در کارگاه تکثیر محسوب می شود . از نظر اقتصادی حداقل دبی مطرح است و باید بر اساس فصول کم آب دبی در نظر گرفته شود . تغییرات شدید دبی رودخانه برای پرورش مناسب نیست چون احتمال سیلاب بالا میرود .

مشکل دیگر تغییرات درجه حرارت است .

مشکلات دیگر این است که همواره کارگاه متأثر از این است که رودخانه در چه وضعیتی قرار دارد . مثلا آلودگی رودخانه ها باعث از بین رفتن ماهی ها در کارگاه می شود . اگر در اطراف رودخانه سنگ های سخت آبرفتی وجود داشته باشد آن رودخانه برای پرورش قزل آلا مناسب نیست . رودخانه هلیل رود که در آن اتفاقاً آب رودخانه نیز زیاد است اما رنگ آب رودخانه حالت خاصی دارد و آجری شکل است از این دسته محسوب می شود . اگر در رودخانه ای تغییرات دبی رود خانه زیاد باشد ، آن منطقه برای پرورش ماهی مناسب نیست چون احتمال سیلاب در این مناطق زیاد است و برای جلوگیری از سیلاب ها و جا به جایی بستر رودخانه ها ، بستر سازی و مهار کردن منابع آنها یکی از مهمترین روشها است .

معایب : 

1- نوسانات دبی در طول سال ( در زمستان و بهار به دلیل بارندگی ها آب رودخانه زیاد است و در فصل تابستان و پائیز آب کم می شود .

2 - نوسانات دما در طول سال .

3- سیلابی شدن .

4 - خطر انتقال انگلها و عوامل بیماریزا .

5- فاضلاب های شهری ، صنعتی ، خانگی و کشاورزی .

7 - وجود ماهیان هرز ( ماهیان وحشی که احتمال بیماری در آنها وجود دارد و بطور کل ماهیانی که برای پرورش مناسب نیستند ) .

 مزایا :

1- وجود اکسیژن کافی و مناسب 2 - عدم وجود گازهای مضر 3- عدم نیاز به پمپاژ 4- وجود آب کافی و فراوان 

4 - دریاها و دریاچه ها

 از نظر استفاده و از نظر ویژگی مانند آب های جاری ( نهر ها ورودخانه ) است با این تفاوت که در سد ها و دریاچه ها نوسانات pH ( به طرف قلیایی ) به ویژه در تابستان ها به علت فعالیت های فتوسنتزی گیاهان بیشتر است . مثلاً اگر ورودی رودخانه ای که وارد سد می شود دارای سنگ های تیز و زمخت باشد آن رودخانه برای تکثیر طبیعی ماهی مناسب نیست . در ضمن هر چقدر آب دارای رنگ آبی متمایل به سبز باشد دریاچه برای پرورش ماهی مناسب است . دریاچه نئور در نزدیکی اردبیل از بهترین دریاچه های ایران برای پرورش ماهیان قزل آلا است .

 مزایا :

1- آب کافی و فراوان 2 - عدم نیاز به پمپاژ 3 - دبی ثابت 4 - هزینه ثابت اندک جهت ایجاد مزارع

 معایب :

1- نوسانات زیاد دمای آب 2 - وجود ماهی هرز 3 - نوسانات زیاد اکسیژن و ph بخصوص در زمان شکوفایی پلانکتون ها

5 - آب های زیر زمینی :

 این آب ها از نظر مشخصات شبیه چشمه ها هستند و دارای اکسیژن کمی هستند . مواد معلق و کدورت در آب وجود ندارد . عیب کلی این قسمت ، پمپاژ آب است که کاری بس مشکل و گران است . در این آب ها ، پمپاژ کردن آب بسیار پر هزینه و کاری ریسکی است . ریسک کردن از نظر منابع آب برای قزل آلا بسیار خطرناک است . آب های زیر زمینی از لحاظ یکنواختی درجه حرارت اهمیت دارد . برای استفاده از آب های زیر زمینی کار مناسب در پرورش قزل آلا استفاده از چاه های آرتزین است چون مقدار آب در این چاه ها قابل ملاحظه است .

رابطه میزان آب و تولید :

رابطه بسیار نزدیکی میان این دو بر قرار است . در ازای ورودی یک لیتر آب در ثانیه 50 تا 120 کیلو گرم ماهی قزل آلا می توان در سال تولید کرد . اختلاف بین دو رقم به کیفیت آب بستگی دارد و هر چه کیفیت آب بهتر باشد رقم تولیدی بیشتر است . رابطه میان کیفیت و کمیت آب قابل جابه جایی است به این معنا که یک آب با کیفیت بالا ، مقدار آن را می توان کم کرد ولی برای آب های با کیفیت پایین باید مقدار آب زیاد باشد . در درجه حرارت ثابت هر چه اندازه ماهی کوچک تر باشد تراکم کمتر است چرا که نیاز اکسیژنی بچه ماهیان بیشتر است و میزان اکسیژن محلول کاهش می یابد . معمولاً قزل آلا بخشی از نیاز های معدنی خود را از محیط می گیرد و از این نظر آبهایی که دارای املاح بیشتری هستند ، مناسب ترند . آزاد ماهیان پرورشی در آب شور بسیار سریع رشد می کنند به طوری که ماهی را در آب شیرین پرورش می دهند و سپس مقدار آب شیرین را کم می کنند و آب شور اضافه کرده تا ماهی به شرایط دریا عادت کند ( همان مقدار که از آب شیرین کم میکنند باید همان مقدار آب شور اضاف کنند ) . 

زمین :

در بحث زمین بایست توجه داشت که زمین مورد نظر بایست مساحت مناسب برای ساخت تأسیسات را داشته باشد . داشتن مساحت بخصوص در کنار رودخانه ( جهت استفاده از آب رود خانه ) ضروری است . مثلاً ، برای احداث یک مزرعه 20 تنی 2400 متر مربع زمین نیاز بوده که با تأسیسات جانبی مانند انبار ، ساختمان و جاده به حدود 4000 متر مربع زمین نیاز است. توپوگرافی و یا ریخت شناسی زمین بهمراه بررسی پستی و بلندیها و اینکه آیا آب ورودی بصورت ثقلی وارد کارگاه میشود یا خیر از مهمترین مسائل بشمار می روند . بررسی شیب زمین از نکات مهم دیگر به شمار میرود . ترجیحاً بایست آب ورودی به صورت ثقلی وارد مزرعه شده و تا حد امکان هزینه پمپاژ پرداخت نشود . البته اگر منبع آبی ، آب چاه باشد پمپاژ کردن ضروری میباشد .

دقت در ساخت استخر ها می تواند از صرف هزینه های اضافی برای اصلاح و تعمیر آن در آینده جلوگیری کرد .

وضعیت سیل گیر بودن زمین بایست مشخص گردد . ممکن است زمین در زمان سیل گیر شدن آب رودخانه کاملاً در زیر آب قرار گیرد . بعبارت دیگر از احداث مزرعه در مناطق سیل گیر جلگه ای باید خودداری شود . معمولاً رگه های سیلابی در فصول غیر سیلابی بر روی تنه درختان یا بستر باقی مانده وجود دارد . همچنین تحقیقات محلی می توان تشخیص داد که وضعیت سیلابی بودن منطقه چگونه است . معمولاً اگر در کنار رودخانه سنگهای بزرگی باشد که از مناطق دیگر آورده شده اند نمایانگر وضعیت سیلابی منطقه است .

دسترسی به آب آشامیدنی ، جاده ، برق و تلفن ، نزدیکی به بازار فروش و تهیه مواد اولیه مورد نیاز مانند غذای ماهی از نکات بسیار ضروری و مهم بوده که در انتخاب محل باید به آن توجه شود .

عوامل جانبی :

منابع آبی باید عاری از هرگونه آلودگی باشد و ترجیحاً از احداث مزرعه در کنار کارخانجات صنعتی ، چوب بریها ، معادن خودداری کرد ؛ زیرا این فعالیت ها باعث ورود فاضلابهای سمی به رودخانه می شود . فاضلابهای انسانی نیز از دیگر مشکلات به حساب می آید . مسائل اجتماعی موجود در منطقه ، مانند کشاورزان بومی باید توجیه شوند که فضولات ماهی ( باقیمانده غذای ماهی که استفاده نمی شود و از استخر خارج می شود ) بعنوان کود مناسب برای کشاورزی محسوب می شود . بهتر است از افراد بومی در مزرعه استفاده شود تا از مشکلات اجتماعی جلوگیری شود .

عمدتاً کارگاه های پرورش ماهیان سردابی در مناطق بکر و دست نخورده احداث می شوند . این مناطق معمولاً زیر نظر منابع طبیعی یا محیط زیست قرار داشته که باید مجوز های لازم اخذ گردد . در تفرجگاه ها مجوز داده نمی شود .

باید توجه داشت آب خروجی مستقیماً وارد رودخانه یا دریاچه ها نشود و عملیات تصفیه روی آن انجام گیرد .

این قوانین در کشور ما رعایت نمیشود ولی در دیگر کشورها بطور قاطع با این موضوع برخورد میکنند .

مطالب مفید :

تاسیسات تفریخ تخم

سیستم مدار بسته

روشهای تکثیر ماهی قزل آلا

انواع استخرهای پرورش ماهی

واژه نامه