وابسته به پارک علم و فناوری

استان چهارمحال و بختیاری

0383 222 9646

شنبه-پنجشنبه 24 ساعت شبانه روز

rayantejarat@imazrae.ir

داروها و مواد شیمیایی ضد انگلی و ضد قارچی

با خواندن این بخش شما به موارد زیر آگاهی پیدا می کنید :

1 – اهمیت داروهای ضد انگلی و ضد قارچی در آبزی پروری

2 – آشنایی با داروها و روش استفاده آنها مانند فرمالین ، نمک طعام ، آب شیرین ، کلر ، استیک اسید و ...

3 – روش درمان انگل های نماتود

4 – آشنایی با ارگانو فسفات ها

5 – اشنایی با درمان برانشیومایکوزیس

6 – روش کنترل ساپرولگنیازیس

مقدمه

یکی از مهم ترین مباحث در فارماکولوژی آبزیان کاربرد دارو های ضد انگلی و بویژه ضد انگل خارجی و دارو های ضد قارچی است . ویژگی های ماهیان ، محیط زندگی آنها و ... در رشد و توسعه این بیماریها تأثیر بسزایی دارد .

 تعدادی از آنها عبارتند از :

1 - فرمالین

محلول فرمالدئید 37-40 % با عنوان فرمالین تجاری در بازار موجود است . در صنعت پرورش ماهی از آن برای ضد عفونی ماهیان استفاده می کنند . همچنین در پیشگیری و درمان آلودگی های قارچی و انگل های خارجی به مصرف می رسد .

مکانیسم تأثیر ضد انگلی فرمالین ، اتصال آن به DNA و پروتئین های غشای سلولی است . این اتصال برگشت ناپذیر است و باعث می شود غشای سلولی نتواند فعالیت طبیعی خود را انجام دهد و مرگ سلول را در پی دارد .

روش استفاده :

حمام کوتاه مدت : با میزان تجویز 125/0 – 25/0 میلی لیتر ( 150-250 قسمت در میلیون ) به ازای هر لیتر به مدت 30-60 دقیقه صورت می گیرد . وقتی دمای آب بالاست ( برای ماهیان سردابی بیش از 10 درجه سانتی گراد و برای ماهیان گرمابی بیش از 20 درجه سانتی گراد ) میزان مصرفی نباید از 167/0 میلی لیتر به ازای هر لیتر آب زیاد تر شود زیرا ماهی ها در این شرایط قادر به تحمل فرمالین نیستند . این درمان را می توان پس از 2-3 روز ادامه داد .

حمام طولانی مدت : با میزان تجویز 015/0 -025/0 میلی لیتر ( 15-25 قسمت در میلیون ) فرمالین به ازای هر لیتر آب انجام می گیرد . در مورد انگل ایکتیوفتیریوس لازم است این میزان پس از 3 روز دوباره به آب اضافه شود .

جریان دائم آب : از این روش در کانال های پرورش قزل آلا استفاده می شود . میزان 015/0 میلی لیتر فرمالین به ازای هر لیتر آب به مدت 24 ساعت . در این روش لازم است جریان آبی ورودی محاسبه و به ازای حجم آبی که در 24 ساعت عبور می کند دارو را محاسبه کرد .

در بسیاری از مطالب و جزوات گفته شده که فرمالین همراه با مالاشیت گرین استفاده می شود اما محققان پی بردند که مالاشیت گرین مشکلات بسیاری در آبزی پروی ایجاد می کند و توصیه کردند از استفاده مالاشیت گرین خود داری شود .

2 نمک طعام ( کلرید سدیم ) :

نمک طعام ماده ای ارزان قیمت و تقریباً بی خطر برای ماهیان است که علیه برخی انگل های خارجی و عفونت های باکتریایی سطح خارجی بدن و آبشش قابل استفاده است . نمک طعام در درمان بچه ماهیان آلوده به تک یاخته های کاستیا و چیلودنلا و نیز بیماری باکتریایی آبشش تأثیر خوبی دارد .

 مکانیسم اثر : با تغییر فشار اسمزی پیرامون انگل باعث می شود فشار اسمزی بدن انگل تغییر کند و انگل چروکیده شود و غشای سلولی آن نیز فعالیت طبیعی خود را از دست بدهد . نمک اثر جمع کنندگی دارد و باعث جدا شدن موکوس از سطح پوست و آبشش می شود که همراه آن انگل ها و باکتری ها نیز جدا می شوند .

روش استفاده :

حمام کوتاه مدت : با غلظت 10-30 گرم در لیتر به مدت 20-30 دقیقه انجام می شود . از این روش برای درمان بیشتر انگل های خارجی استفاده می کنند و با دیدن نشانه های غیر طبیعی در ماهیان باید آنها را از محلول آب نمک خارج کرد .

حمام طولانی مدت : با غلظت 2 گرم در لیتر انجام می شود . از این روش بیشتر برای درمان اکتیوفتیروس در ماهیان آکواریومی استفاده می شود .

غوطه وری : بچه ماهیان را می توان برای مدت 30 ثانیه در محلول نیم درصد ( 5 گرم در لیتر ) ضد عفونی کرد .

3 آب شیرین :

از آب شیرین می توان برای درمان آلودگی ماهیان دریایی به انگل های خارجی استفاده کرد . آب شیرین در درمان بسیاری از تک یاختگان ، منوژن ها و برخی سخت پوستان تأثیر بسیار خوبی دارد .

مکانیسم اثر آب شیرین نیز شبیه نمک در تغییر فشار اسمزی بدن انگل است به نحوی که در تک یاختگان موجب تورم آنها شده و در پر یاختگان باعث فلجی و جدا شدن آنها می شود .

روش استفاده :

حمام کوتاه مدت : ماهی ها به مدت 3-15 دقیقه در آب شیرین قرار می گیرند و این درمان هفته ای یک بار تکرار می شود .

حمام طولانی مدت : فقط برای ماهیان یوری هالین که می توانند شوری های مختلف را تحمل کنند مناسب است . این ماهی ها شامل آزاد ماهیان ، کفال ماهیان و برخی ماهیان مهاجر بین آب شور و شیرین است . برای این کار بتدریج شوری را کاهش می دهند تا به آب شیرین برسند . این کار باید در مدت زمان 24 ساعت طول بکشد تا ماهی بتواند تغییرات شوری را تحمل کند .

4 کلر :

کلر معمولاً به صورت پودر سدیم هیپوکلریت یا کلسیم هیپوکلریت مصرف می شود . وقتی هیپوکلریت در آب حل می شود مولکول های فعالی مانند گاز کلر ، یون هیپوکلریت و هیپوکلرو اسید تولید می شوند که این مولکول های فعال در ترکیب شدن با مواد آلی موجب غیر فعال شدن عوامل عفونی و ضد عفونی آب می شوند . به طور کلی از هیپو کلریت ها برای ضد عفونی آکواریوم ، وسایل ، سطوح سیمانی و آب استفاده می کنند . میزان مصرف آن به درصد کلر قابل دسترس در پودر بستگی دارد .

روش استفاده :

کلسیم هیپوکلریت با 15 درصد کلر : 4/1 گرم پودر را طی دست کم یک ساعت به هر لیتر آب می افزایند .

کلسیم هیپوکلریت با 50 درصد کلر : 4/0 گرم پودر را طی دست کم یک ساعت به هر لیتر آب می افزایند .

سدیم هیپوکلریت با 65 درصد کلر : 32/0 گرم پودر را طی دست کم یک ساعت به هر لیتر آب می افزایند .

از مایعات سفید کننده که برای شستشوی لباس استفاده می شود نیز می توان برای ضد عفونی سطوح یا آب استفاده کرد . برای این منظور 10 میلی لیتر از این مایع به ازای هر لیتر آب و دست کم یک ساعت استفاده می شود .

5 استیک اسید :

از استیک اسید می توان برای مبارزه با انگل های خارجی ماهیان آب شیرین استفاده کرد .

روش استفاده :

 میزان مصرفی آن 1000-2000 قسمت در میلیون است که از 1-2 میلی لیتر استیک اسید گلاسیلال به ازای هر لیتر آب به مدت 10-45 دقیقه استفاده می کنند .

استیک اسید گلوسیال به محلول حاوی 96-99 درصد استیک اسید گفته می شود .

6 منیزیم سولفات :

در درمان ماهیان آلوده به تک یاخته هگزامیتا استفاده می شود .

روش استفاده :

منیزیم سولفات را به میزان 3/0 % جیوه به غذا اضافه می کنند ( غذای حاوی 3/0 % منیزیم سولفات ) . از این غذا باید 3 روز متوالی استفاده کرد .

7 لوامیزول Levamisole ( تترا میزول ) :

برای درمان ماهیان آلوده به نماتودها استفاده می شود . این دارو در طب انسانی و دامپزشکی بعنوان یک داروی ضد نماتود مصرف بسیاری دارد .

روش استفاده :

حمام طولانی مدت با غلظت 10 میلی گرم در لیتر : در این روش دارو به تدریج جذب می شود و برای درمان آلودگی های داخلی ماهی نیز به کار می رود . در شرایطی که ماهی تمایلی به غذا ندارد یا قادر به تغذیه نیست استفاده می شود .

به صورت مخلوط در غذا : به میزان 5/2-10 میلی گرم به ازای هر کیلو گرم ماهی به مدت 7 روز مصرف می شود . این روش متداول ترین روش تجویز این دارو است .

تزریق دارو : میزان 8 میلی گرم لوامیزول تزریقی به ازای هر کیلو گرم وزن ماهی به صورت داخل قلبی است .

8 پرازی کوانتل ( درونیست ) Praziquantel :

برای درمان ماهیان آلوده به سستود ها ، منوژن ها و لارو های ترماتود های دیژن استفاده می شود .

روش استفاده :

حمام کوتاه مدت : 10 میلی گرم در لیتر به مدت 3 ساعت .

حمام طولانی مدت : الف – 2-10 میلی گرم در لیتر به مدت 24 ساعت برای ترماتود های دیژن . ب – 2 میلی گرم در لیتر در مورد آلودگی به منوژن ها .

روش خوراکی : 50 میلی گرم در کیلو گرم ماهی روزانه استفاده شود . یک بار مصرف کافی است . برای درمان سستودهای روده و لارو های انگل های دیژن استفاده می شود .

9 مبندازول Mebendazole :

از این دارو برای درمان منوژن ها استفاده می شود .

روش استفاده :

حمام کوتاه مدت : 100میلی گرم در لیتر به مدت 10 دقیقه .

حمام طولانی مدت : 1 میلی گرم در لیتر به مدت 24 ساعت .

10 - مترونیدازول :

این دارو در درمان بیماری هگزامیتوز استفاده می شود .

روش استفاده :

 حمام : غلظت 5 میلی گرم در لیتر برای مدت 3 ساعت و مدت 3 روز تکرار شود . این دارو به خوبی در آب حل نمی شود اما در ماهیانی که تمایلی به خوردن غذا ندارند می توان روش حمام استفاده کرد .

خوراکی : الف -  25 میلی گرم به ازای هر کیلو گرم ماهی در روز به مدت 5-10 روز . ب – 100 میلی گرم به ازای هر کیلو گرم ماهی در روز به مدت 3 روز .

11 ارگانو فسفات ها :

دو ارگانو فسفاتی که بیشتر در آبزی پروری استفاده می شوند دی کلروس و تری کلرفن هستند . دی کلروس در حال حاضر بعنوان یک داروی استاندارد برای درمان آلودگی به شپشک های دریایی گونه های لپئوفتیریوس سالمونیس و کالیگوس شناخته شده است و با وجود این که در بعضی موارد شپشک ها در مقابل آن مقاومت نشان می دهند ولی هنوز از آن استفاده می شود . در روش های آب شیرین نیز علیه گونه های آرگولوس و لاروهای انگل لرنه آ تأثیر بسیار خوبی دارد . معمولاً از دی کلروس به صورت حمام کوتاه مدت با غلظت 1 قسمت در میلیون ماده مؤثر (1  میلی گرم در لیتر ) به مدت 60 دقیقه استفاده می شود .

تری کلروفن یک سم است که با اسم های تجاری نگوون ، دیپترکس و مازوتن یافت می شود . نگوون به صورت محلول های 5/0 % تری کلروفن است در حالی که مازوتن 80 % پودر تری کلروفن دارد . نور ، دما و PH  فعالیت این سموم را تحت تأثیر قرار می دهند . برای مثال در آب های اسیدی ، نیمه عمر تری کلروفن حدود 3 هفته و در استخر های پرورش گرمابی ( PH حدود 9 ) نیمه عمر آن کمتر از 1 روز است . بنابر این استفاده از آن در چنین استخرهایی در اوایل صبح که PH و دمای آب پائین می آید بهتر است . تری کلروفن در دمای بالای 28 درجه سانتی گراد بتدریج بی اثر می شود .

روش استفاده :

حمام کوتاه مدت : 2 میلی گرم در لیتر به مدت 60 دقیقه . در آلودگی به منوژن های زنده زا 2 بار درمان به فاصله 3 روز لازم است اما برای دیگر منوژن ها ، آرگولوس و زالو 1 بار درمان کافی است .

در درمان ماهیان آلوده به لرنه آ با پیشگیری از آن لازم است 3-4 بار به فاصله 7 روز سم به آب اضافه شود . در این مورد مبارزه با شکل غیر بالغ انگل صورت می گیرد و سم بر شکل بالغ انگل بی تأثیر است .

12 داروهای ضد قارچ :

بیماری های قارچی در آبزیان اهمیت زیادی دارد و از آنجا که در محیط ها و مزارع زندگی آبزیان چه طبیعی و چه پرورشی شرایط رشد و تکثیر قارچ ها مهیاست بنابر این نحوه درمان آنها نیز ویژگی های خاصی دارد . به طور کلی دارو ها و مواد شیمیایی ضد قارچی در ماهی ها عبارتند از : فرمالین ، پرمنگنات پتاسیم ، کلرید سدیم ، سولفات مس و متیلن بلو که به صورت کوتاه مدت در غلظت های بالا و حمام های طولانی در غلظت های پائین استفاده می شوند .

الف – ساپرولگنیازیس :

- غوطه ور کردن سریع ماهیان آلوده در محلول 5/0% نمک طعام به مدت 1-2 دقیقه .

- غوطه وری سریع ماهیان در محلول اسید استیک 5/0 % به مدت 3 ثانیه تا 1 دقیقه .

- غوطه وری در فرمالین به میزان 250 میلی گرم در لیتر به مدت یک ساعت .

از پراکسید هیدروژن ( H2O2 ) و هالامید نیز بعنوان داروهای جایگزین در درمان ساپرولگنیازیس می توان استفاده کرد .

ب – برانشیومایکوزیس :

- حمام طولانی مدت : فرمالین به میزان 15 میلی گرم در لیتر .

بر ای جلوگیری از بیماری های قارچی رعایت موارد بهداشتی ، ضد عفونی حوضچه ها ، خارج کردن ماهیان آلوده و در صورت ایجاد شرایط حاد یا تحت حاد ، سوزاندن و دفن عمیق آنها و اجتناب از تغذیه ماهی ها با فراورده های خام و کم کردن مواد آلی ضرورت دارد .

شاید برای شما این موضوعات نیز جالب باشد :

داروشناسی

ضد عفونی کننده های ماهیان

داروهای ضد میکروب در قزل آلا

واکسنهای مورد استفاده در قزل آلا

واژه نامه