وابسته به پارک علم و فناوری

استان چهارمحال و بختیاری

0383 222 9646

شنبه-پنجشنبه 24 ساعت شبانه روز

rayantejarat@imazrae.ir

انگل ها و بیماری های انگلی در ماهیان

با خواندن این بخش شما با انگل ها و بیماری های انگلی ماهی آشنا می شوید :

1 – آشنایی با انواع میزبان های انگلی

2 –آشنایی با طبقات مختلف انگل های ماهیان

3 – آشنایی با شاخه های تک یاخته ای انگلی و زیر شاخه های آنها

4 – آشنایی با شاخه پر یاخته ای انگلی و زیر شاخه های آنها

5 – آشنایی با بیماری ایک یا خارش ، عامل ، علائم و چرخه زندگی این بیماری

6 – آشنایی با تاژکداران ، مژه داران و هاگداران

7 - آشنایی با بیماری چرخش ، عامل ، علائم و چرخه زندگی این بیماری

8 - آشنایی با بیماری فزون شونده کلیه ، عامل ، علائم و چرخه زندگی این بیماری

9 – آشنایی با مونوژن ها و جنس ها و گونه های آن همراه با چرخه زندگی آنها

10 - آشنایی با دیژن ها و جنس ها و گونه های آن همراه با چرخه زندگی آنها

11 – آشنایی با سستودها و جنس ها و گونه های آن همراه با چرخه زندگی آنها

12 - آشنایی با سستودیر و مهم ترین جنس و گونه های آن همراه با چرخه زندگی آنها

13 - آشنایی با نماتودها و جنس و گونه های آن همراه با چرخه زندگی آنها

14 - آشنایی با خارسران و مهم ترین جنس و گونه های آن همراه با چرخه زندگی آنها

15 – شناخت سخت پوستان انگلی یا پاروپایان انگلی و مهم ترین جنس و گونه های آن همراه با چرخه زندگی آنها

کلیات

- در مورد انگل های خارجی سریع ترین راه تشخیص ، تهیه لام مرطوب است .

- در صورت مشکوک شدن به بیماری انگلی اگر مدفوع حاوی موکوس زیاد باشد احتمالاً مربوط به انگل های دستگاه گوارش است .

- در بحث انگل شناسی آلودگی با بیماری تفاوت دارد . اگر تغییرات رفتاری و شکلی در میزبان ایجاد نشود آلودگی اطلاق می شود ولی اگر این تغییرات صورت گیرد بیماری خوانده میشود .

- بعضی از انگل ها در زمان خاصی نیاز به میزبان دارند و در حالت عادی زندگی آزاد دارند . مثلاً بعضی از انگل ها در موقع تخم ریزی باید از ویتامین B12 روی بدن ماهیان تغذیه کنند .

 - انگل هایی که در محوطه شکمی  دیده میشوند عبارتند از :

1- فلیومترا (نماتود ) 2- آمفلینا 3- لیگولا 4- دی گراما 5- شیستو سفالوس 

- میزبان اصلی یا قطعی یا نهایی : این میزبان موجودی است که انگل در داخل یا بر روی آن بالغ می شود .

- میزبان واسط یا متناوب یا ثانویه : این میزبان موجودی است که انگل در داخل یا بر روی آن دوران لاروی غیر جنسی خود را می گذارند .

 - میزبان ناقل : یک نوع میزبان واسط است که انگل بر روی آن یا داخل لاور آن زندگی میکند اما نمی تواند رشد کند و بالغ شود .

- میزبان اجباری یا الزامی یا اکتسابی : میزبانی است که وجود آن برای بقاء انگل ضرورت دارد . 

- میزبان طبیعی : میزبانی است که به انگل اجازه میدهد تا چندین نسل در داخل بدن آن تکثیر شود و طی این مدت به یکدیگر خو می گیرند .

- میزبان موقت : میزبانی است که انگل بر رو یا داخل بدن آن مدت کوتاهی زندگی میکند و سپس آن را ترک میکند و وارد زندگی آزاد می شود .

- میزبان مخزن : میزبانی است که منبع انگل برای سایر میزبان ها محسوب میشود و این کار را با پناه دادن به انگل انجام می دهد .

- چرخه زندگی دائم : در این چرخه ، انگل در داخل بدن میزبان یا بر روی آن از نسلی به نسل دیگر باقی می ماند . در اینجا نیازی نیست که انگل میزبان را ترک کند ( در چنین مواردی انگل دائم خوانده می شود ) .

چرخه زندگی نیمه دائم : در این چرخه ، انگل بیشتر زندگی خود را در داخل بدن یک میزبان می گذراند و فقط برای مدت کوتاهی دور از میزبان به صورت تخم یا کیست به سر می برد تا پس از تخم گشایی یا بازگشت کیست به چرخه فعال ، دوباره به میزبان اتصال یابد .

چرخه زندگی موقت : در این چرخه انگل و میزبان در مدت نسبتاً محدودی با هم در تماس هستند انگل در این مدت به اندازه ای رشد می کند که بتواند باقی مانده زندگی خود را در خارج از بدن میزبان ادمه دهد .

طبقه بندی انگل های ماهیان

شاخه تک یاخته ای ها ( Protozoa )

زیر شاخه سارکوماستیگوفورا

1 – فوق رده تاژکداران شامل :

1-1 ) تاژکداران گیاهی ( تاژکداران کلروفیل دار ) شامل : 1 - اواودینیوم 2 - آمیلواواودینیوم

2-1- ) تاژکداران جانوری ( تاژکداران بدون کلروفیل )  شامل :

 الف – کینتوپلاستیدا شامل : 1 – تاژکداران خونی 2- تریپانوزوما 3- کریپتوبیا

ب – رتورتامونادیدا شامل : 1 – ایکتیوبودو

ج- دیپلومونادیدا شامل : 1- هگزامیتا 2- اسپرینوکلئوس

2- فوق رده سارکودینا شامل : 1- شیزامبا ، تکامبا ، پارامبا و اکانتامبا

زیر شاخه سیلیوفورا

رده مژه داران

- هولوتریشیا : دارای مژه های ساده و همگن هستند مثل ایکتیوفتیریوس و چیلودنلا

- پری تریشیا : دارای مژه های دهانی واضح و پیچیده هستند مثل آمبیفریا ، اپیستیلیس و تریکودینا

- سوکتوریا : بالغ ها بدون مژه ولی دارای لوله های موئین تغذیه هستند مثل تریکوفریا

زیر شاخه هاگداران

- زیر رده کوکسیدیا : تروفوزوئیت های کوچک داخل یاخته ای هستند مثل ایمریا

- رده تلوسپوره

زیر شاخه کنیدوسپورا

- رده میکسوسپوریده آ شامل : میکسوبولوس ، میکسیدیوم ، میکسوزوما و هنگویا

- رده میکروسپوریده آ شامل : گلوژه آ ، نوزما و پلیستوفورا

شاخه پر یاخته ای ها ( Metazoa )

کرم ها

- کرم های برگی شکل تک میزبانه (مونوژن ها )

- کرم های برگی شکل چند میزبانه ( دیژن ها )

- کرم های نواری شکل یا بند بند ( سستودها )

- کرم های برگی – نواری ( سستودیر )

- کرم های نخی شکل ( نماتودها )

- خار بر سران

- کرم های حلقوی ( زالو ها )

سخت پوستان ( لرنه آ و آرگولوس )

- نرم تنان

- مرجان ها

- مار ماهی دهان گرد ( لامپری )

مخملک یا وِلوِت یا اواودینیوزیس Velvet

عامل : اواودینیوم ( آب شیرین ) ، آمیلو اواودینیوم ( آب شور )

مشخصات عامل بیماری : انگل خارجی – دمای مناسب ْ c25-26 .

علائم :

ضایعات این بیماری بیشتر جلدی است .

چرخه زندگی :

انگل به منظور رشد به سطح پوست یا آبشش چسبیده و پس از رشد از میزبان جدا شده و تولید کیست می کند . در داخل کیست ها هاگهایی تولید می شود که به آنها Dinospore گفته می شود . پس از پاره شدن کیست ها تعداد زیادی هاگ خارج گشته و مجدداً به بدن ماهی ( میزبان ) متصل می شود و بیماری گسترش می یابد . عامل گسترش بیماری Dinospore است .

تاژکداران یک تاژکی

 تریپانوزوما : انگل دو میزبانه هستند – انتقال توسط زالوی همی کلپسیس مارجیناتا صورت می گیرد – انگل داخلی ، خارج یاخته ای ( در خون قرار دارند ) .

تاژکداران دو تاژکی

کریپتوبیا : الف - خارجی ب – داخلی : 1- دستگاه گوارش 2 – خون : 2-1- انتقال توسط زالوی پیسی کولاژئومترا

2-2- انگل دو میزبانه

کریپتوبیاهای خونی را تریپانوپلاسما هم می گویند .

ایکتیوبودیازیس یا کاستیازیس

عامل : ایکتیوبودونکاتریکس یا کاستیانکاتریکس

مشخصات : 4 تاژک دارد – انگل خارجی و انگل اجباری است – جزء خطرناک ترین انگل های تک یاخته ای خصوصاً برای آزاد ماهیان است – عامل بیماری  Dark skin است – در آبهای سرد و خنک بیشتر شیوع دارد و در بالای ْc 25 بیماری ایجاد نمی شود – در شرایط سخت کیست های مقاوم تولید می کند – افزایش جریان آب و تغییر PH  به سمت قلیائی و افزایش دمای آب به بالای ْc30 در کنترل بیماری نقش دارد .

علائم :

تجمع در خروجی استخر و چسبیدن به نرده های خروجی – مرگ ماهی در اثر بر هم خوردن تعادل اسمزی – Flashing – لعاب آبی رنگ متمایل به خاکستری روی پوست بوجود می آید .

هگزامتیازیس

عامل بیماری : هگزامتیاسالمونیس یا اکتومتیوس سالمونیس

مشخصات : 4 تاژک دارد – جزء فلور روده ماهیان سالم است – انگل داخلی خارج یاخته ای ( لوله گوارش و روده ) است .   ( گاهی اوقات در خون و اندام های داخلی نیز دیده می شود ) – علائم آن شبیه IPN است – از مهمترین بیماریهای ماهی آزاد و قزل آلا بویژه بچه ماهیان است – در شرایط نامناسب در روده کیست تولید می کند – کاهش رنگدانه هموگلوبین را به همراه دارد – می تواند بر روی سطح تخم ها مستقر شود پس انتقال توسط تخم های جنین دار می تواند باشد ( این نحوه انتقال ، انتقال عمودی محسوب نمی شود ) – هگزامتیازیس بیماری کاهش دهنده رشد است – ماهیان بالغ را در کارگاه نباید قبل از بچه ماهیان قرار داد .

انتقال : 1 – از طریق دهان ( با ورود غذای آلوده به کیست ) 2 – از طریق مدفوع .

شناسائی : انگل توسط لام مرطوب گرفته شده از مدفوع و روده قابل شاسائی است .

درمان : سولفات منیزیم ( نمک اپسوم ) . ( دارویی مسهل برای درمان انگل های گوارشی است که سبب دفع مکانیکی انگل از دستگاه گوارش می شود ) .

علائم :

- شاخص هگزامیتا ناتوانی ماهیان در مقابل جریان آب است ( ماهیان در نزدیکی کناره ها یا سطح آب بی حرکت مانده و به تعداد زیاد در نزدیک ورودی و خروجی استخر جمع می شوند ) .

- اگر به ماهی های داخل استخر نزدیک شویم به سرعت فرار می کنند .

- Flashing ، چرخش به دور یک محور فرضی و تیرگی کلی بدن .

- علائم ظاهری ندارد مگر تغییر در رفتار ماهی .

- اگزوفتالمی ، کم خونی ، هیپرپلازی آبشش ، سوء تغذیه ، آنوکسی ( فقدان اکسیژن ) .

- تجمع مایع زرد درخشان سفت در روده ، نزدیک معده و زوائد پیلوریک .

 - انگل در بدن ماهیان سالم به صورت همزیست زندگی میکند و دستگاه دفاعی بدن مانع از آن می شود که جمعیت انگل زیاد شود اما هنگامی که شرایط بر هم بخورد ( افزایش تراکم ، کاهش  O2، آلودگی و ... ) انگل تکثیر شده و رابطه همزیستی به هم خورده و در ماهی بیماری ایجاد می گردد (شرایط ایکتیوبودو هم به همین گونه است ) .

Spironucleus مشابه هگزامیتا است ولی در کپور علفخوار دیده می شود .

سارکودینا یا ریشه پایان ( آمیب ) Sarcodinaآمیب )

- پاهای کاذب دارند – غالباً کیست ایجاد می کنند – زندگی آزاد دارند ( فرصت طلب هستند ) – مرحله تاژکداری ندارند – تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده شامل :

1 – شیزامبا سالمونیس Schizamoeba salmonis در معده قزل آلا تشکیل کیست می دهد .

2 – تکامبا Thecamoeba و پارامبا Paramoeba عامل بیماری آبششی آمیبی .

3 – آکانتامبا Acanthamoeba انگل داخلی است و عامل بیماری آمبوزیس عمومی است .

ایک ( Ich )، خارش ، دانه های سفید

عامل : مژه دار هولوتریش – انگل اجباری ، انگل داخلی ( قرنیه ، مری و بافت پوششی حفره دهانی را در گیر می کند )

 – مختص ماهیان آب شیرین است ( در تمام محیط های پرورشی ، آکواریومی و طبیعی دیده می شود ) – دمای مناسب ْc15-25 – مهمترین ، بیماریزا ترین و بزرگترین تک یاخته انگلی است – بیشترین انگل خارجی مشاهده شده بر روی ماهیان است – در سیستم مدار بسته تلفات زیادی بوجود می آورد .

چرخه زندگی :

1 – انگل ( تروفوزوئیت بالغ یا تروفونت بالغ ) در داخل پوست میزبان است . 2 – انگل میزبان را ترک کرده و یک لایه ژلاتینی ( کیست ) به دور خود ترشح می کند . 3 – انگل در داخل کیست ، نوزادهای خود را ( ترونت یا تومیت ) تولید می کند . 4 – تومیت ها کیست را پاره کرده و در آب رها می شوند . 5 – تومیت پوست میزبان را سوراخ می کند     

( انگل در دوره زندگی حداقل دو بار پوست را سوراخ می کند ) و پس از رشد به تروفوزوئیت تبدیل می شود .

علائم :

 - قبل از مرگ ، بدن به رنگ خاکستری تیره در می آید .

- قزل آلاهای مبتلا به ایک ، در آبی که جریان شدید داشته باشد حرکت میکند .

- بیش از حد معمول به بیرون از آب می پرند یا در سطح آب قرار گرفته و حباب های هوا را می بلعند .

- نقاط سفید و کوچک در پوست و آبشش ایجاد می گردد .

ایک-بیماری انگلی

شکل بیماریزا : تومیت یا ترونت .

درمان و کنترل بیماری :

- انگل بالغ به علت جایگزینی در زیر پوست و داشتن پوشش در برابر داروها مقاومت نشان می دهد بنابر این موقعی که انگل ماهی را رها می کند می توان برای از بین بردن آن از روشهای دارویی استفاده کرد .

- ماهی ها ، حلزون و گیاهان قبل از ورود به آکواریوم باید قرنطینه شوند .

- نمک ( غلظت 3% ( 30ppt) 7 روز متوالی به مدت یک ساعت ) .

- مبارزه بیولوژیک : در طبیعت بسیاری از تومیت ها بوسیله سیکلوپس خورده می شوند ، همچنین برای مبارزه از Tetrahymena هم استفاده می کنند .

- افزایش دما برای تسریع در چرخه زندگی

کریپتوکاریون Cryptocarion

- مژه دار متحرک هولوتریش است

- انگل خارجی

- مشابه ایک ولی مختص آب شور ( ماهیان دریای و آکواریومی )

- ضایعات یا دانه های متمایل به خاکستری را بوجود می آورند . بیشتر چشم را آلوده کرده و به تیرگی قرنیه و کوری منجر می شود .

چیلو دنیازیس

عامل : چیلودنلا Chilodonella

- مژه دار متحرک هولوتریش است

- انگل خارجی

- دمای مناسب ْc5-10 بعبارتی انگل آب سرد است

- مختص ماهیان آب شیرین و آکواریومی

- در استخرهای زمستان گذرانی کپور ماهیان مشکلاتی ایجاد می کند

- باعث پرخونی سیاهرگی آبششی ( Congestion ) شود

- بصورت همزیست با میزبان زندگی می کند اما در صورتی که تعداد آنها زیاد شود باعث ایجاد بیماری می گردد ( مانند تریکودینا ، اپیستیلیس و تریکوفریا ) .

- باعث مرگ آزاد ماهیان و گربه ماهیان هم می شود

بروکلی نلا Brooklynella

- مژه دار متحرک هولوتریش است

- مشابه چیلودنلا است ولی مختص آب شور ( ماهیان دریای و آکواریومی )

- ضایعات شدیدی در آبشش ماهیان ایجاد می کند

- انگل خارجی

تریکودینیازیس

عامل : تریکودینا Trychodina

- مژه دار متحرک پری تریش است

- انگل خارجی

- پیچیده ترین تک یاخته ای است

- خیلی اختصاصی هستند

- شایع ترین انگل خارجی تک یاخته ای دریایی است

- هم در گونه های سردابی و هم در گونه های گرمابی مشاهده می شود

علائم :

- ظهور پلاک های نا منظم و به رنگ مایل به سفید در اثر ترشح زیاد موکوس بر روی سر و پشت ماهی

- خونریزی

- ریزش فلس

- بدن پوشیده از یک پرده شفاف

- ریش ریش شدن باله ها

اپیتلیازیس

عامل : اپیستیلیس Epistilis

- مژه دار پایه دار ثابت

 - در طی تقسیم یک موجود مژه دار متحرک به نام تله تروچ بوجود می آید

- قادرند بر روی تخم ها بچسبند

- لکه های لعابی سفید تا خاکستری بر روی پوست و آبشش ایجاد می کنند

- انگل خارجی

آمبیفریا ( سفیدیا ) و گلوساتلا ( آپیوزوما ) دو گونه مژه دار ثابت هستند که همرا با اپیستلیس عامل کمپلکس سفیدیا هستند. حضور سه گونه نشانه پائین بودن کیفیت آب و آلودگی آن به مواد آلی است .

کارچزیوم ( مژه دار پایه دار پر گنه ای ) و ورتیسلا ( مژه دار پایه دار منفرد ) مانند اپیستیلیس به سطح تخم ماهیان می چسبند .

تریکوفریازیس

عامل : تریکوفریا  Trichophrya

- مژه دار سوکتوریا Suctoria

- انگل خارجی ( معمولا ً به صورت پشته ( کلنی ) بر روی لاملاهای آبشش قرار می گیرند )

علائم :

- تیرگی رنگ

- پوسته پوسته شدن و کنده شدن سلولهای پوششی

تترا همیناکورلیسی

- مژدار با زندگی آزاد است

- بر روی تمام بدن گسترده می شود

 - در ماهی گوپی و در استخرهای زمستان گذرانی ماهی کپور دیده می شود

مژه دارن اندامهای داخلی

- بالانتیدیوم : در دستگاه گوارشی قرار دارد

- ایکتیوفتیریوس : در حفره دهانی قرار دارد

- گروه تریکودینید ( شامل : تریکودینا ، تریکودینلا و تری پارتیلا ) : در مثانه قرار دارند

هاگداران یا آپی کومپلکسا Sporozoa

- هاگ های مقاوم ساده ایجاد می کنند ( هاگ ها بدون تاژک و مژه هستند )

- چرخه زندگی نیمه دائم دارند

- انگل داخل لوله ای هستند

فرم بیماری زا : اسپوروزوئیت

چرخه زندگی :

1 – اووسیست های بالغ ( که در داخل خود 4 اسپوروسیست دارند و در داخل هر اسپوروسیست نیز دو اسپوروزوئیت وجود دارد ) از بدن میزبان خارج می شوند .

خروج اسپوروسیست از اووسیست در برخی گونه ها داخل بدن میزبان و در برخی پس از خروج از بدن میزبان صورت می گیرد .

2 – میزبان جدید اووسیست یا اسپوروسیست را می بلعد و اسپوروزوئیت آزاد شده و به داخل سلول مربوط به یک اندام مناسب نفوذ می کند .

3 – اسپوروزوئیت در اثر تولید مثل غیر جنسی ( شیزوگونی ) شیزونت آزاد می کند که حاوی مزوزوئیت های دختر است .

4 – تعدادی از مزوزوئیت ها در سلول به میکروگامتوسیت و برخی دیگر به ماکروگامتوسیت تبدیل می شوند .

5 – میکروگامت با ماکروگامت لقاح می یابد و ماکروگامتهای لقاح یافته ( سلول تخم ) یک کوتیکول به دور خود ایجاد می کند و به اووسیست تغییر شکل می دهند .

6 – اووسیست ها تا مرحله بالغ شدن در داخل بدن میزبان باقی می مانند و سپس دفع شده و چرخه تکرار می شود .

مرحله ای از چرخه زندگی که در خارج از بدن میزبان طی می شود یا اووسیست است یا اسپوروسیست .

تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده عبارتند از :

ادلئید ( Adeldid ) : انگل خون است .

هاپلوژن ( Haplozoon ) : سلولهای خونی میزبان را مورد تهاجم قرار می دهد .

گوسیا ساردینه ( Goussia sardinae ) : آلودگی بیضه .

ایمریا سوب اپیتلیالیس : در روده دیده می شود و عامل ایجاد کوکسیدیوز دانه ای است .

ایمریا کارپلی : در روده دیده می شود - انتریت شدید کوکسیدیائی در کپور در اواخر زمستان - یاخته های پوششی روده کنده شده و به داخل روده افتاده و محتویات روده را زرد رنگ می کند – تاول های سفید بر روی دیواره روده .

ایمریا ساردینه : در غدد تناسلی نر شگ ماهیان ( در ماده ها مشاهده نشده ) و باعث عقیمی می شود .

ایمریا لوسیسی : در کلیه دیده می شود .

ایمریا هیپوفتالمیکتیس : در کلیه فیتوفاگ دیده می شود .

میکروسپورا  Microspora

- انگل داخلی سلولی هستند

- هاگ هایشان حاوی اسپوروپلاسم و یک کپسول قطبی است که یک رشته قطبی دارد .

- سیر زندگیشان به صورت تک میزبانه است .

- مشخص ترین ضایعات میکروسپوریدیا کیست های شیری رنگ سفید به نام گزنوما است .

- انگل در پوست و عضلات زیر پوست به صورت توده توموری سفید دیده می شود و همچنین ممکن است در هر بافت و اندامی از بدن ( چشم ، سیستم عصبی ، لوله گوارش و ... ) یافت شوند .

- در بی مهرگان و مخصوصاً در میگوها اهمیت بیشتری دارد .

- نسبت به هر نوع انگل دیگر شدیدترین اثر را ( از نظر ارزش غذایی صید ) بر روی میزبان بر جای می گذارند .

- بیماری مزمن ایجاد می کنند .

- عامل انتقال بیماری هاگ است .

چرخه زندگی :

1 – آزاد شدن هاگ ها ( هاگ ها در داخل بافت میزبان باقی می مانند و با مرگ ماهی یا بلع ماهیان آلوده توسط سایر ماهیان و یا در گونه هایی که در تخم ماهیان دیده می شود از طریق تخم آزاد می شوند ) .

2 – بلعیده شدن هاگ توسط میزبان جدید یا آلودگی مجدد همان میزبان

3 – چسبیدن رشته های قطبی هاگ به دیواره روده و نفوذ اسپوروپلاسم ( موجودی که از هاگ خارج می شود ) به دیواره روده و رسیدن به محل ابتلا توسط جریان خون .

اسپوروپلاسم وارد شده به یاخته میزبان را تروفوزوئیت می گویند .

4 – تروفوزوئیت ها ابتدا از طریق تقسیم غیر جنسی ( شیزو گونی ) و سپس تقسیم جنسی ( اسپوروگونی ) تعداد زیادی هاگ تولید می کنند که ماحصل آن تشکیل کیست است ( این کیست ها تعداد زیادی هاگ درون خود جای می دهند ) که سبب ناهنجاری در پوست یا بدن میزبان می شود .

5 – اسپوروگونی و شیزوگونی آنقدر ادامه پیدا می کنند تا سر انجام کیست پاره شده و چرخه تکرار می شود . ( پاره شدن کیست در داخل بدن میزبان آلودگی مجدد میزبان را به همراه دارد ) .

تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده عبارتند از :

- گلوژه آ هرت ویژی : گزنوما در حفره بدن ( باعث پیر شدن و بسته شدن شکم می شود و از تولید مثل ماهی جلوگیری می کند ) .

- گلوژه آ پونکتیفرا : آلودگی چشمی .

- گلوژه آ آنومالا : کیست بر روی بدن ( به ماهی حالت وحشتناکی می دهد ) – یک بیماری مشابه در ماهیان آب شیرین توسط قارچ درموسیستیدیوم ایجاد می شود .

- نوزما لوفی ای : آلودگی سیستم عصبی

- پلیستوفورا هیفسوبریکونیس : عامل بیماری نئون – در عضلات کیست ایجاد می شود – ماهیان مبتلا رنگ و تعادل خود را از دست می دهند .

- تلوهانیا

- کوکونما

میکروسپورهایی که در تخمدان ماهیان قرار دارند عبارتند از :

1 – کوکونما سولسی 2 – تلوهانیا اویکولا 3 – پلیستوفورا اورایه

میکسوسپوره آ Myxosporea ( میکسوزا )

- میکسوزوآ هایی که در کیسه شنا و کیسه صفرای میزبان زندگی می کنند را سلوزوئیک می گویند .

- میکسوزوآ هایی که در پارانشیم بافت های نرم میزبان زندگی می کنند را هیسوزوئیک می گویند که عموماً در فضای بین سلولی دیده می شوند .

- اشکال داخل سلولی میکسوزوآ ها را سیتوزوئیک می گویند که در بین رشته های عضلانی هم یافت می شوند .

- هاگ ها حاوی اسپوروپلاسم و دو کپسول قطبی ( ندرتاً 1-6 ) می باشند که هر کدام از آنها دارای یک رشته قطبی هستند .

تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده عبارتند از :

- میکسوبولوس سیپرینی : عامل کم خونی مهلک ماهی کپور است ( انگل آبششی ) .

- سراتومیکسا شاستا : انگل اجباری – کیست های سفید رنگ در اندام های داخلی ، قلب و روده – مخرج بر آمده و حاوی موکوس – ماهیان بی حال بوده و در گوشه استخر دیده می شوند – استسقاء و انبساط شکمی .

- هنگویا شوکی : عامل بیماری کورک انگلی یا کودک آزاد ماهیان مهاجر – ایجاد کیست در عضلات .

- هنگویا سالمینیکولا : عامل بیماری تاپیوکای آزاد ماهیان آرام – ایجاد کیست در عضلات .

در بیماری هنگویازیس توده های کیستی در کبد ، قلب ، عضلات ، کلیه ، پوست ، آبشش و سایر بافت ها مشاهده می شود .

- میکسوبولوس پفیفری : عامل بیماری کورک یا خیارکی ( کیست در بین رشته های عضلانی ) .

- میکسوزوما

- میکسیدیوم

سایر آلودگی های ایجاد شده توسط میکسوزوآ ها :

آلودگی های چشمی : میکسوزوما هوفمانی – میکسوبولوس کوئزی ای – میکسوزوما سکلروپروکا .

آلودگی های سیتم عصبی : میکسوبولوس نوروبیوس – میکسوبولوس آنسفالیکا .

آلودگی های دستگاه اسکلتی : میکسوزوما کارتیلاژینیس – میکسوزوما آگله فینی – میکسوزوما سربرالیس .

آلودگی لوله گوارشی : میکسیدیوم اویفوروم .

آلودگی عضلات : کودوآ Kudoa – هگزا کپسولا Hexacapsula – اونیکپسولا Unicapsula .

این سه جنس بافت ها و عضلات را تخریب می کنند .

چرخش ، میکسوزمیازیس Whirling disease – blak tail disease

عامل بیماری : میکسوزوما سربرالیس یا میکسوبولوس سربرالیس

مشخصات عامل بیماری :

– از هاگداران ( کنیدوسپورا ) است .

– انگل داخل یاخته ای ( در غضروف جمجمه ای و اطراف کپسول شنوائی ) است .

– میزبان واسط آن کرم کم تار Tubifex ( اولیگوکت ) است .

– انتقال از طریق دهان است .

– بیماری مزمن است .

– بروز بیماری با سن ماهی رابطه دارد و ماهیان کوچکتر بیشتر مبتلا می شوند ( حساسیتی در ماهیان یک ساله و بیشتر وجود ندارد و فقط حامل بیماری هستند ) .

– تهیه لام مربوط ، تهیه برش از مقاطع کمان آبششی و استخوانهای جمجمه و رنگ آمیزی آن ها راه های شناسایی و تشخیص است .

– بیماری درمان ندارد ولی برای جلوگیری از ورود عامل بیماری می توان از صافی های شنی استفاده کرد .

– جهت پیشگیری می بایست از پرورش بچه ماهیان قزل آلا در استخرهای خاکی اجتناب نمود .

داروی اختصاصی این بیماری ، سیانامید کلسیم است .

پرندگان و پستانداران آبزی نیز در چرخه نقش دارند .

چرخه زندگی :

1 هاگ ها یا در روده پرندگان ماهیخوار توسط مدفوع به داخل آب رها می شوند و یا پس از مرگ ماهی آزاد می شوند .

2 هاگ ها با افزایش سن ، عفونت زا می شوند ( هاگ حتماً باید 6 ماه در کف استخر باقی بماند تا بالغ شود و تنها در صورت بالغ شدن قابل انتقال است ) .

3 – هاگ ها یا توسط میزبان حساس ( ماهی ) یا توسط کرم های حلقوی Tubifex بلعیده می شوند .

4 – الف – اسپوروپلاسم ها از هاگ خارج شده و به داخل بافت پوششی روده میزبان نفوذ می کند .

ب – هاگ در بدن کرم به اسپوروسیست ( حاوی 8 اکتینوسپور ) تبدیل می شود و سپس به تری اکتینومیکزون ( حاوی بیش از 50 اسپوروزوئیت ) تبدیل می شود . در این مرحله یا کرم حاوی تری اکتینومیکزون توسط ماهی بلعیده می شود یا تری اکتینومیکزون آزادانه شنا می کند و توسط ماهی بلعیده می شود .

5 – اسپوروزوئیت از طریق جریان خون یا لنف وارد غضروف شده و پس از مدتی تبدیل به تروفوزوئیت می شود .

6 – تروفوزوئیت تکثیر شده و هاگ های زیادی در داخل غضروف ماهی ایجاد می کند .

7 – هاگ ها در داخل غضروف میزبان می مانند یا در استخوان ها به دام می افتند تا اینکه ماهی تلف شود .

علائم :

- ماهیان بیمار یک شنای چرخشی از خود نشان می دهند گویی می خواهند دم خود را گاز بگیرند .

– اسکولیوزیس و لردوزیس مشاهده می شوند .

 – جراحات ایجاد شده در انتهای اعصاب سمپاتیک ( مرکز کنترل رنگدانه ها ) باعث اختلال در رنگدانه های قسمت انتهایی بدن می شود که در اثر آن قسمت خلفی بدن ( ساقه دمی ) تیره رنگ می شود .

– تجمع انگل در اندام های مختلف آنها را به یک بافت دانه دار تبدیل می کند .

– وجود انگل در گوش داخلی باعث فقدان آن می شود .

– کوتاه شدن فک و سرپوش آبششی سبب می شود ماهی شکل عجیب و غریبی پیدا کند .

– روی مهره های انتهایی بدن هم تأثیر می گذارد و باعث انحراف آنها می شود که کوتولگی را در پی دارد .

– بدن خصوصاً در ناحیه سر دچار تغییر شکل می شود ( برای مثال نواحی فرو رفته در بالای چشم ، دهان خمیده و باز و ... )

بیماری فزون شونده کلیه ( PKD )

 – عامل یک نوع میکسوسپوریدی است .

علائم 

– شنای چرخشی ، اگزوفتالمی ، استسقاء ، کم خونی ، رنگ پریدگی آبشش از علائم بیماری است (علائم شبیه به IHN است)

– دانه های سفید رنگ در کبد ، کلیه ، طحال ، عضله و دیگر اندام ها دیده می شود .

– بیماری فصلی است و در اواخر بهار دیده می شود .

مونوژن ها Trematodes monogenean

– تک میزبانه هستند یعنی در چرخه زندگی خود یک میزبان دارند .

 – به ایجاد بیماری در تمام اشکال پرورشی معروف هستند .

– بیشتر مونوژن ها میزبان اختصاصی دارند ولی بعضی از آنها بر روی میزبان های متعددی یافت می شوند .

 - مونوژن ها ناقل عوامل بیماری زای ویروسی و باکتریایی ماهیان هستند .

- غالباً انگل خارجی هستند .

- جریان های سریع ، سیر تکاملی مستقیم مونوژن ها را تضعیف می کند .

- چرخه زندگی دائم دارند .

تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده عبارتند از :

دیپلوزئون و دیسکوکوتیله Diplozoon , Discocotyle

تخم گذار – انگل آبشش – انگل دوقلو ( در حالت بلوغ به هم چسبیده و دو قلواند ) . خصوصیات دو جنس شبیه به یکدیگرند.

ژیروداکتیلوس ( کرم برگی شکل پوست )

چرخه زندگی به این صورت است که این انگل ها لاروهای خود را در داخل رحم نگهداری می کنند تا کاملاً رشد یابند سپس لاروها آزاد می شوند تا بر روی همان میزبان مستقر شوند ( بعضی از آنها به داخل آب رها شده و میزبان جدیدی پیدا می کنند ) .

نوزادی که از رحم خارج می شود اونکومیراسیدیوم نام دارد .

– ریش ریش شدن باله ها – حرکات غیر عادی با تغییر جهت از یک پهلو به پهلوی دیگر – غالباً بر روی باله پشتی و دمی متمرکز هستند – در آب به سرعت شنا می کنند به صورتی که تصور می شود ماهیان در حال مسابقه هستند – قسمت آلوده پوست از یک لایه لعابی پوشیده شده است ( شبیه به حالت کمبود بیوتین ) .

داکتیلوژیروس ( کرم برگی شکل آبشش )

چرخه انگل به این صورت است که تخم را تولید و در آب آزاد می کنند تخم های مذکور یا در آب یا بر روی بدن میزبان اولیه رشد میکند تا به مرحله بلوغ برسد .

- در اینجا نیز نوازدی که از تخم خارج می شود اونیکومیراسیدیوم نام دارد .

- باعث کاهش کارایی آبشش ها می شود و ماهی احساس خفگی میکند . بنابراین در نزدیک سطح آب شنا می کند .

- ماهی از خوردن غذا امتناع می ورزد .

 - تخریب آبشش مشاهده می گردد .

- گونه Dactylugyrus extensus بر خلاف بقیه گونه ای این جنس ، زنده زا است .

سایر جنسها وگونه ها عبارتند از :

Dichlyobotrim armatum

4 چشم دارد ، روی آبشش ماهیان خاویاری قرار می گیرد .

- Nitzschia sp

- از خون تغذیه میکند 

- Tetronchus sp

- چشم دارند ، زنده زا هستند .

تفاوت های داکتیلوژیروس و ژیروداکتیلوس

داکتیلوژیروس

ژیروداکتیلوس

دارای 4 لکه چشمی

فاقد لکه چشمی

تخم گذار

زنده زا

بیشتر در آبشش دیده می شود

بیشتر در پوست دیده می شود

- همواره امکان انتقال ترماتودها ( مونوژن و دیژن ) توسط دوزیستان ، خزندگان و پرندگان وجود دارد .

- ترماتودها اثرات بسیار کمی بر روی رشد ماهی دارند .

- ترماتودها ، سستودها و نماتودها اغلب به صورت همزیست زندگی میکنند و تنها در دو صورت به شکل انگل در می آیند و باعث ایجاد بیماری می شوند :

1- تعداد آن ها بر روی میزبان خود بیش از اندازه شود ( البته در صورتی که حتی تعداد کمی از این انگل ها در اندام های حیاتی مثل قلب ، مغز و .... وجود داشته باشد اثرات شدیدی بر روی میزبان دارد )

2- یک میزان غیر طبیعی را پیدا کنند 

دیژن ها  Digenea

- در حالت بلوغ خسارت کمتری وارد می کنند . آلودگی متاسرکر آن ها مهم تر است .

- در مرحله متاسرکری ترماتودها ، روش های شیمی درمانی مؤثر نیست ولی قطع چرخه می تواند تأثیر داشته باشد ، اما ترماتودهای بالغ بدن ماهی را می توان با اضافه کردن دارو به جیره غذایی از بین برد .

- میزبان واسط دیژن ها اختصاصی است .

- اندام جفتگیری خار داری به نام سیر ( Cir) دارند .

چرخه زندگی :

1- انگل بالغ در میزبان نهائی تخم های خود را همراه با مدفوع و سایر راهها به داخل آب رها می کند .

2- موجودی مژه دار به نام میراسیدیوم ( miracidium ) از تخم خارج شده و با شنای آزاد به دنبال میزبان واسط اول خود  ( حلزون ) می گردد .

3- میراسیدیوم یا در اثر گردیسی به رِدی و سپس به فورکوسرکر یا سرکر تبدیل می شود یا از طریق تقسیم غیر جنسی به اسپوروسیست و سپس به سرکر تبدیل می شود که در هر صورت سرکر یا به طور فعال به جستجوی میزبان واسط دوم می پردازد یا میزبان واسط دوم ، میزبان واسط اول حاوی سرکر را می بلعد .

4- سرکر با سوارخ کردن بدن میزبان دوم وارد آن شده و به متاسرکر تبدیل می شود .

5- میزبان نهایی نیز با بلعیدن میزبان واسط دوم حاوی متاسرکر ، آلوده شده و چرخه تکرار می شود .

- تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده عبارتند از :

کرپیدوستوموم فاریونیس :(  Crepidostomum farionis)

- میزبان نهایی : روده و کیسه صفرای خانواده آزاد ماهیان

- میزبان واسط دوم : بند پایان

- فرم بیماری زا : انگل بالغ

- شیوع : درآب های سرد و شیرین

میزان واسط این دیژن با بقیه دیژن های ذکر شده متفاوت است ( در بقیه دیژن های ذکر شده میزبان واسط حلزون (نرمتنان) است ) .

پوستودیپلوستوموم مینیمم یا نئودیپلوستوموم مینمم : (Posthodiplostomum minimum )

- در آب های گرم ( بالا  ْc 15 ) رشد میکند .

- میزبان نهایی : پرندگان ماهیخوار

- نفوذ متاسرکر به پوست ماهی با پرخونی و خونریزی در قاعده باله ها همراه است . متاسرکر سپس وارد اندام های احشائی   (قلب ،کبد ، کلیه ، طحال و .... ) می شود .

- فرم بیماری زا : متاسرکر

کریپتوکوتیله لنگو آ : (Cryptocotyle lingua  )

- عامل بیماری خال سیاه Black spot disease است .

- مختص ماهیان دریایی است .

- بیماری زئونوز است .

- متاسرکر داخل کیستی مشابه این انگل ، در ماهیان آب شیرین پوستودیپلوستوموم نام دارد .

- میزبان نهایی : پرندگان و پستانداران دریایی 

- متاسرکر داخل کیستی در سر ، پوست و قرنیه چشم ماهیان دیده می شود .

- فرم بیماری زا : متاسرکر

اپیستورکیس سیننسیس یا فلینه اوس : ( Opistorchis sinensis )

- این انگل به کرم کبد چرب معروف است .

- بیماری زئونوز است .

- میزبان نهائی : انسان و سایر پستانداران .

- متاسرکر در عضلات و پوست ماهیان قرار دارد .

- فرم بیماری زا : متاسرکر

تروگلوترما سالمینکولا : ( Troglotrema salmincola )

- انگل مسمومیت زا است .

- متاسرکر در عضلات آزاد ماهیان دیده می شود .

- میزبان نهائی : سگ

- فرم بیماری زا : متاسرکر

دییلوستوموم اسپاتاسه اوم : ( Diplostomum spatceum )

- عامل بیماری کوری انگلی یا کاتاراکت انگی است .

- مختص ماهیان آب شیرین است .

- فرم بیماری زا : متاسرکر .

- اوکلوتروپیسم مثبت دارد .

- متاسرکر حاصل از نفوذ سرکر به بدن ماهی راDiplostomum volvens  نیز می گویند .

- متاسر کر در عدسی چشم ماهی قرار دارد ( یا مستقیماً وارد چشم می شود یا از طریق پوست و آبشش خود را به چشم می رساند ) .

- میزبان نهانی : پرندگان ماهیخوار .

- درمحل ورود متاسرکر نقاط اکیموز ( خونریزی ) دیده میشود .

- در صورت آلودگی شدید شکم متورم و چشم بر جسته میشود .

- ماهی میمه تیسم خود را از دست می دهد .

- مبارزه بیولوژیکی : از ماهیان حلزون خوار مثل کپور سیاه استفاده می کنند ( حذف میزبان واسط ) کپور سیاه حلزونی را که حاوی میراسیدیوم است می خورد بنابراین به این بیماری مبتلا نمیشود .

- بیماری قابل درمان نیست .

سانگینی کولا : ( Sanguinicolla sp )

- انگل خونیاست ( در داخل خون ماهیزندگی می کنند ) .

- انگل بالغ در پیاز شریانی و عروق خونی آبشش ها زیست میکند .

- در کپور ، کاراس و لای ماهی به وفور دیده می شود .

- فرم بیمازی زا : انگل بالغ

- به علت انسداد عروقی آبششی ، آبشش ها کم رنگ شده و ماهی رنگ غیر طبیعی دارد و به حالت بی حالی و خستگی شنا میکند .

- سرکر پس از خارج شدن از بدن حلزون از طریق پوست یا آبشش وارد عروق خونی میزبان ( ماهی ) گشته و در آنجا به مرحله بلوغ می رسد .

Rhipidocotyl illense

در این جنس میزبان نهایی اردک ماهی و میزبان واسط کپور است .

 Hsymphylodora tinca

Skryabinopsolus semiarmatus

بیماری دانه هایسیاهBlack spot disease

عامل بیماری : متاسرکر ترماتودهایی دیژنی مثل : اوولیفر ، نئاسکوس وگونه های پوستودیپلوموم

- ظهور نقاط سیاه در اثر تراکم ملانین در اطراف محل نفوذ متاسرکر علامت واضح این بیماری است .

بیماری پیله زرد ( Yellow grubs )

عامل بیماری : متاسرکر ترماتودهای دیژنی مثل : پوستودیپلوستوموم ،کلینوستوموم ، نانوفیتوس

  • نقاط سفید متمایل به زرد در اندام های احشایی دیده میشود .

سستودها Cestodes

- کرم های نواری شکل که حالت بند بند دارند و هر بندی دارای دستگاه تناسلی نر و ماده است  .

  • به علت اینکه فاقد دهان و روده هستند مواد غذایی مورد نیاز خود را به صورت مایع از جدار بدن به روش diffusion جذب میکنند .

- چرخه انتقالشان با زنجیره غذایی در ارتباط است .

- گل آلودگی آب ،  PH، قلیائیت ، سختی ، آلودگی یا عوامل دیگر آب در انتقال سستودها نقش دارند .

- انگل هایی که در حالت بلوغ و نوزادی انگل ماهیان واقع می شوند ، شکل نوزادی آن ها خطرناک تر است .

- هیچ گونه درمانی برای مرحله پلروسرکوئید وجود ندارد اما در مورد سستودهای بالغ ، درمان شیمیائی ( مبندازول ، فنوتیازین ، نیکلوزاماید ) بسیار مؤثر است .

- میزان آلودگی یک ماهی به سستودها با سن ماهی میزبان در ارتباط است ( مدت رشد مرحله پلروسرکوئیدی سستود چند سال است بنابر این میزان آلودگی پلروسرکوئیدی در دوره زندگی ماهی افزایش می یابد . عمر سستود بالغ کمتر از یکسال است ) .

چرخه زندگی :

1 – انگل بالغ در میزبان نهائی تخم های خود را از طریق مدفوع یا راه های دیگر به داخل آب رها می کند .

انگل بالغ در داخل دستگاه گوارش میزبان قرار دارد .

2 – موجود مژه داری که از تخم خارج می شود کوراسیدیوم ( Coracidium ) نام دارد .

3 – کوراسیدیوم را میزبان واسط اول می بلعد و پس از مدتی در داخل بدن میزبان پروسرکوئید به وجود می آید .

4 – سخت پوستان حاوی پروسرکوئید توسط میزبان واسط دوم خورده می شود و انگل در بدن آن تبدیل به پلروسرکوئید می شود .

5 – ماهی حاوی پلروسرکوئید توسط میزبان نهایی خورده می شود و چرخه زندگی کامل می شود .

آزاد ماهیان ( قزل آلا و ماهی آزاد ) می توانند هم میزبان واسط و هم میزبان اصلی باشند . اگر انگل بالغ در روده آنها دیده شود میزبان اصلی هستند و اگر پلروسرکوئید بصورت کیستی در عضلات و بافتها مشاهده شود میزبان واسط هستند .

تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده عبارتند از :

اوبوتریوم ( Eubothrium )

بیماری زایی در مرحله بلوغ است و ماهی می تواند نقش میزبان واسط را بازی کند .

پروتئوسفالوس ( Proteocephalus )

انگل ماهیان آب شیرین است و بیماری زایی آن در مرحله بلوغ می باشد . پلروسرکوئید یا به حفره بطنی و عضلات ماهی می رود یا در دیواره روده به دور خود کیست ایجاد می کند .

بوتریوسفالوس ( Bothriocephalus )

بیماری زایی در مرحله بلوغ بخصوص ماهیان کپور علفخوار است که باعث کم خونی می شود و این کم خونی ناشی از ویتامین B12 می باشد . انگل در روده باقی می ماند ( لیگولا بر خلاف بوتریوسفالوس از روده عبور می کند و وارد محوطه شکمی می شود ) . کنترل انگل توسط سولفات منیزیم صورت می گیرد و برای پیش گیری باید سعی شود از امعاء و احشاء ماهیان برای خوراک استفاده نشود . ماهیان آکواریومی نیز ممکن است در موقع تغذیه با پاروپایان آلوده به وسیله پروسرکوئید مورد آلودگی قرار گیرند .

کاریوفیله اوس لاتیسپس ( Caryophylleus laticeps )

بیماری زایی در مرحله بلوغ و میزبان واسط اول توبیفکس ( Tubifex ) است . تصور می شود انگل در حالت پلروسرکوئید به مرحله بلوغ می رسد ( نئوتنی ) .

تریانوفونوس نودولوزوس ( Triaenophonus nodulosus )

بیماری زایی هم در حالت نوزادی ( پلروسرکوئید در کبد ماهی ) و هم در حالت بلوغ است . گاهی انگل در حالت خارج شدن از مخرج ماهیان دیده می شود و میزبان واسط اول پاروپایان یا ماهی است .

تریپانورنکا یا تترارنکوز ( Tetrarhynchose )

بیماری زایی در حالت نوزادی ( پلروسرکوئید در حفره شکمی ، لوله گوارش و عضلات ماهیان دریایی ) و میزبان نهایی آن کوسه ماهیان و سپر ماهیان هستند . ( پلروسرکوئید در هپاتوپانکراس میگو هم دیده می شود ) .

دیفلیو بوتریوم لاتوم ( Diphyllobotrium latum ) یا کرم کدو

بیماری زایی در مرحله نوزادی ( پلروسرکوئید در عضلات و کبد ماهیان آب شیرین ) و میزبان نهایی آن پرندگان و پستانداران و انسان ها هستند .

لیگولا اینتستینالیس ( Ligula intestinalis )

شامل سه جنس است : 1 – لیگولا 2 – دی گراما 3 – شیستوسفال

با ایجاد فشار باعث عقیم شدن ماهی می شود و بیماری زایی در مرحله نوزادی ( پلروسرکوئید در روده و محوطه بطنی ) و میزبان نهایی پرندگان ماهی خوار است . کم خونی ، رشد کند و تورم محوطه شکمی در اثر تجمع انگل علائم آن است .

دی گراما هم مانند لیگولا در محوطه بطنی ماهی زندگی می کند . حضور سستودها در میزبان اصلی بروز فصلی دارد . برای مثال در فصل زمستان به علت یخ زدن سطح دریاچه پلروسرکوئید لیگولا اینتستینالیس در پرندگان یافت نمی شود بنابر این آلودگی پلروسرکوئیدی ماهیان میسر نیست .

سستودیر

بدن آنها غیر بند بند است ولی ظاهری بند بند دارند و تفاوت آنها با سستودها نیز همین است .

چرخه زندگی :

انگل بالغ در میزبان نهایی تخم های خود را از طریق مدفوع به داخل آب رها می کند . میزبان واسط تخم را می بلعد ( اولین مرحله نوزادی انگل را لیکوفور می گویند ) و نوزاد خارج شده مراحل پروسرکوئید و پلروسرکوئید را در بدن میزبان واسط سپری کرده و در نهایت میزبان نهایی با بلع میزبان واسط مبتلا می شود .

مهم ترین جنس این خانواده :

آمفلینا فولیاسه آ ( Amphilina foliacea )

میزبان واسط آن سخت پوستان است و میزبان نهایی آن ماهیان خاویاری ( کیسه شنا ، غدد تناسلی و حفره شکمی ) و سبب عقیم شدن ماهی می شود .

نماتودها ( کرمهای لوله ای ) Nematodes

– معمولاً میزبان اختصاصی دارند

  •   تخم های نماتودها در مقابل خشکی و مواد ضد عفونی کننده مقاوم هستند اما این مقاومت بیشتر از یک سال به طول می انجامد و خشک کردن استخر در این مدت موجب نابودی آنها می شود .
  • نقش مهم نماتودها کاهش دادن ارزش غذایی ماهیان آلوده هست .

- غالباً به صورت کیستی در عضلات ، کبد ، امعاء و احشاء ، حفره بدن و روده قرار دارد .

– در برخی موارد انگل جوان می تواند از یک ماهی به ماهی دیگر تغییر مکان دهد قبل از اینکه در میزبان نهایی جایگزین و بالغ گردد .

– در صورتی که ماهی میزبان غیر طبیعی باشد فلج یک طرفی و عدم ثبات ماهی مشاهده می گردد .

علائم کلی کم خونی ، لاغری و عدم رشد است .

چرخه زندگی :

چرخه زندگی نماتودها بسیار متنوع است و هر کدام متناسب با تاریخچه و نحوه زندگی میزبان خود سیر تکاملی را سپری می کند . نماتودهای ماده بالغ تخم های خود را در دستگاه گوارش ماهی رها می کند سپس این تخم ها از طریق مدفوع وارد آب می شوند ( برخی گونه ها انتهای بدن خود را از مخرج خارج و تخم ها را رها می کنند و برخی که در زیر پوست هستند برای خارج کردن تخم ها سوراخی در پوست ایجاد می کنند ) .

برخی از نماتودها تخم های دارای جنین را رها می کنند و در برخی دیگر تخم ها در داخل آب جنین دار ( نماتود لاروی شکل ) می شوند . چرخه زندگی در برخی مستقیم است یعنی تخم ها آزاد می شوند و میزبان جدید آنها را می بلعد سپس لاروها از تخم خارج شده و پس از مدتی به بلوغ می رسند اما در برخی دیگر چرخه زندگی پیچیده تر است . تخم قبل از وارد شدن به بدن میزبان واسط به یک زمان طولانی برای جنین دار شدن نیاز دارد . در بدن میزبان واسط نیز چند بار دگر دیسی دارد تا برای میزبان اصلی عفونت زا باشد .

معمولاً نماتودهایی که در بدن ماهیان بالغ می شوند میزبان واسط آنها سخت پوستان ( آمفی پود و کریل ) است . البته برخی از گونه ها به یک میزبان واسط دوم که معمولاً ماهی غیر گوشت خوار است نیاز دارند تا عفونت زا شوند .

تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده عبارتند از :

کاپیلاریا ( Capillaria )

می تواند انسان را آلوده کند و بیماری زایی در مرحله بلوغ و مخصوص ماهیان آب شیرین است .

آنیزاکیس Anisakis

بیماری زایی در مرحله نوزادی و در کبد و سایر احشاء ماهیان دریایی مشاهده می شود و میزبان نهایی آن گراز دریایی (پستاندار دریایی ) ، خوک آبی و انسان است .

رافیدآسکاریس Raphidascaris

بیماری زایی در مرحله نوزادی و بلوغ است و می تواند انسان را آلوده کند . میزبان واسط آن ماهیان کوچک است و میزبان نهایی آن اردک ماهی ، سوف و سایر ماهیان شکارچی و در زوائد باب المعده و روده مشاهده می شود .

علاوه بر این سه جنس گناتوستوما نیز می تواند انسان را آلوده کند .

هتروکیلیده Heterocheilidae

بیماری زایی در مرحله نوزادی و در عضلات مشاهده می شود . از نظر بهداشت عمومی حائز اهمیت است . میزبان نهایی سگ آبی ، دلفین و شیر ماهی است .

سیستوپسیس آسیپنزریس Cystopsis acipenseris

انگل در کیست های جلدی در بین فلس های ماهیان خاویاری ( استرلیاد ) دیده می شود .

فیلاریا Filaria

درون کیست هایی در عضلات و یا احشاء قزل آلا یافت می شود .

Eustrongylides

میزبان واسط اول اولیگوکیت ( کم تاران ) ، میزبان واسط دوم گاو ماهیان و کپور ماهیان و میزبان نهایی قره غاز است .

انگل اختصاصی ماهیان خاویاری و در زوائد باب المعده است . میزبان واسط پلی کیت ( پرتاران ) است .

خارسران Thorny-headed worms  یا Acanthocephala

- با باز کردن بافت روده ( در انتهای خلفی روده ( کلواک ) جایگزین می شوند ) و شست شوی مواد داخل آن به صورت چوب کبریت به سطح روده آویزان بوده و به سختی جدا می شود .

– در مورد میزبان واسط میزبان تخصصی دارند .

- میزبان واسط : سخت پوستان ( آمفی پود ، میگوی آب شیرین ) ، نرم تنان و حشرات .  

– برای میزبان طبیعی زیان آور نیستند مگر اینکه تعداد آن ها زیاد شود .

چرخه زندگی :

تخم های رها شده از کرم ماده توسط میزبان واسط بلعیده شده و نوزادهای با رشد کامل به نام خارسرک یا آکانتور در بدن میزبان واسط بوجود می آید . آکانتور با سوراخ کردن دیواره روده وارد حفره عمومی بدن میزبان واسط ( Hemocoel ) می شود و به مرحله خارسرچه یا آکانتلا می رسد که توسط کیست تولید شده از میزبان احاطه می گردد . آکانتلا در داخل کیست به کرم خارسر نوجوان یا سیستاکانت تبدیل می شود . سیستاکانت توسط میزبان نهایی ( ماهی ) بلعیده شده و چرخه تکرار می شود . اگر بلوغ در پستاندار دریایی باشد ماهی به عنوان میزبان مخزن ( منبع آلودگی ) عمل می کند .

علائم بیماری :

کم خونی ، ضعف ، اگزوفتالمی ، نکروز روده ، تورم حفره صفاق و خسارات شدید در اثر کاهش وزن .

تعدادی از جنس ها و گونه های مهم این خانواده عبارتند از :

مت اکینورنکوس تروته Metechinorhynchus truttae

نئواکینورونکوس روتیلی Neoechinorhynchus rutili

این دو جنس مشابه همدیگر هستند .

کورینوزوما کاسپیکوم Corynosoms caspicum

برای انسان خطرناک است و میزبان نهایی آن پستانداران دریایی یا ماهیان گوشت خوار است .

Leptorhychoides plagicephlus

انگل ماهیان خاویاری است .

زالو ها Hirudinea

مهم ترین نقش آنها انتقال عوامل بیماری زا است . ( علاوه بر تک یاخته های خونی ( کریپتوبیا و تریپانوزوما ) هموگرگارین و پیروپلاسما ها را نیز منتقل می کنند ) . - ویروس و باکتری ( آئروموناس ) را نیز انتقال می دهند . – می توانند بعنوان میزبان واسط دوم دیژن ها باشد که در آن صورت آن دیژن ها از نظر بیماری زایی اهمیتی ندارند . – در استخرهای خاکی بیشترین حساسیت را دارند .

درمان و کنترل : استخر تخلیه و با آهک کلردار ضد عفونی شده و سپس چند هفته خشک نگه داشته شود . – فرمالین و مازوتن در درمان مؤثر است .

سخت پوستان انگلی یا پاروپایان انگلی یا بند پایان  Arthropodes

درجه حرارت در چرخه زندگی تمام سخت پوستان انگلی اهمیت دارد . – محل اختصاصی را آلوده نمی کنند . – بعضی از آنها می توانند برخی از عوامل بیماری زا مثل تک یاخته های خونی ، باکتری ، و ویروس عامل بیماری SVH را انتقال دهند .          – چرخه زندگی مستقیم دارند ( بدون میزبان واسط ) . – انگل خارجی هستند . – سخت پوستان بعلت دارا بودن کوتیکول در سطح بدن در برابر مواد شیمیایی مقاوم هستند و فقط در مراحل نوزادی در برابر مواد شیمیایی حساسند . – مؤثر ترین روش مبارزه تغییر دادن محل ماهیان ، خشک کردن و ضد عفونی کردن استخر است . – افزایش شدت جریان آب در استخر ها باعث پاک شدن استخر از انگل هایی که در مراحل اولیه زندگی به سر می برند می شود چون به آنها اجاز متصل شدن به میزبان را نمی دهد .

تعدادی از جنس ها و گونه های این خانواده عبارتند از :

لرنه آ ( Lernea ) یا کرم قلاب دار ( Anchor worm ) یا کرم لنگرانداز

فقط جنس ماده انگل ماهی است . – نسبت به شوری حساس است ( شوری بیش از ppt 18 باعث مرگ آنها می شود ) .     – نسبت به خشکی حساس است ( مثل آرگولوس ) و در زیر ْ c15 قادر به تکمیل چرخه زندگی نیستند ( بنابر این برای گذراندن زمستان به بافت میزبان نفوذ می کنند ) . – نسبت به PH پائین حساس هستند بنابر این استفاده از اسید استیک مفید است ( مثل آرگولوس ) . – انتقال آنها از طریق آب ، ماهیان آلوده و دوزیستان است ( مثل آرگولوس ) . – بعد از آنکه انگل به بدن ماهی چسبید دگر دیسی پیدا کرده و سر آنها حالت لنگر مانند پیدا می کند که به کمک آن پوست را سوراخ می کند و وارد عضلات می شود و حتی ممکن است در اندامهای حیاتی ( قلب ، مغز ، کبد ، چشم و ... ) نفوذ کند . – لرنه آ در محل اتصال خود محکم شده ، تورم ایجاد می کند و حالت توموری پوست را بوجود می آورد .

چرخه زندگی لرنه آ :

1 – ماده لرنه آ بر روی بدن میزبان بالغ شده و توسط جنس نر بارور می شود .

2 – جنس نر بعد از لقاح می میرد . ماده دگر دیسی پیدا کرده و روی پوست و آبشش میزبان تثبیت شده و قابل جدا شدن نیست .

3 – تخم ها تولید شده و در کیسه های تخم ذخیره می شوند ، در آنجا رشد کرده و به بلوغ می رسند و ناپیلوس Nauplius ( اولین مرحله لاروی بعد از تخم گشایی ناپلیوس نام دارد که خود شامل ۶ زیر مرحله است در این مرحله لارو پنج مرحله پوست‌ اندازی دارد و بعد از پوست اندازی ششم وارد مرحله بعدی لاروی می‌شود که به آن متاناپیلوس می گویند )  به وجود می آید .

4 – ناپیلوس کیسه تخم را پاره کرده و وارد محیط می شود .

5 – ناپیلوس به متاناپیلوس Metanauplius تبدیل می شود .

6 – یک اسکلت خارجی ، پیکر متاناپیلوس را در بر می گیرد و پاروپای اولیه ایجاد می شود .

7 – پاروپای اولیه باید طی سه روز میزبان ( ماهی ) پیدا کرده در غیر این صورت می میرد .

8 – پاروپای اولیه بر روی بدن میزبان دگر دیسی پیدا می کند و به دنبال آن مراحل بعدی پاروپایی را سپری می کند .

9 – عمل جفت گیری در ششمین مرحله پاروپایی انجام می شود .

چرخه زندگی آرگولوس نیز مشابه چرخه لرنه آ است با این تفاوت که :

1 – ماده آرگولوس میزبان را رها کرده و به سمت گیاهان دریای یا سایر اشیاء غوطه ور می رود تا تخم های خود را به آن بچسباند ( در صورتی که جنس ماده لرنه آ روی بدن میزبان باقی می ماند ) .

2 – مراحل ناپیلوس ، متا ناپیلوس و پاروپای اولیه بیشتر گونه های آرگولوس در داخل تخم تکامل می یابد ( در لرنه آ این سه مرحله در خارج از تخم و داخل آب اتفاق می افتد ) .

3 – پاروپای ثانویه پس از خروج از تخم بوجود می آید و فعالانه به جست و جوی میزبان می پردازد ( در لرنه آ پاروپای اولیه به میزبان می چسبد ) .

4 – بعد از دومین مرحله پاروپایی ، انگل پنج مرحله را در روی بدن میزبان سپری می کند تا به هفتمین مرحله پاروپایی برسد ( در لرنه آ شش مرحله پاروپایی وجود درد ) .

آرگولوس ( Argulus ) یا شپشک ماهی ( Fish-louse ) :

- در ماهیان دریایی کمتر از ماهیان آب شیرین دیده می شود .

 – انگل ماهیان آب گرم و راکد است اما می تواند مشکلاتی برای قزل آلا و خاویار نیز ایجاد کند .

– آرگولوس ها نسبت به شوری حساس نیستند ( بالغ های آنها شوری ppt 35 را تحمل می کنند اما در مراحل اولیه زندگی در شوری کمتر از ppt  20 می میرند ) .

 – تولید تخم آنها در کمتر از ْ c16 متوقف می شود .

– محل اتصال آرگولوس دچار خراشیدگی ، قرمزی ، خونریزی ( با ترشح ماده ضد انعقاد ، خونریزی ایجاد می کند ) می شود . – از خون تغذیه می کند .

 – تخم های آرگولوس همراه با گیاهان یا سنگ های زینتی آکواریومی و غذای زنده جابجا می شود .

– ماهی گامبوزیا برای مبارزه زیستی با آرگولوس به کار برده می شود .

– در ارتباط با آرگولوس و لرنه آ می توان علاوه بر مراحل بلوغ ، مراحل پاروپایی را هم روی بدن میزبان مشاهده کرد ( یعنی هم در نوزادی و هم در بلوغ انگل ماهی هستند ) .

لپئوفتیریوس ( Lepeophtheirus ) یا شپش ماهی آزاد ( Salmon-louse )یا کالیگوس :

شپشک دریای ( در ماهیان دریایی ) – طوطی ماهی برای مبارزه بیولوژیکی با این انگل مفید است .

سالمینکولا ( Salmincola ) یا کرم حشره آبشش

نرم تنان دو کفه ای Molluscs

صدف گلوچیدیا ( Glochidia ) – انگل تمام آزاد ماهیان آب شیرین از جمله قزل آلای رنگین کمان است – نوزاد آزاد شده از نرم تن روی آبشش قرار گرفته و بوسیله کیستی از طرف میزبان پوشیده شده و به صورت لکه یا خال سفید روی آبشش نمایان می شود .

مرجان ها ( Coeleterta ) یا انگل های مرجانی

زندگی آزاد دارند بجز یک گونه که انگل تخمدان ماهی خاویاری است ( بین غشاء و زرده جایگزین می شود ) – حالت مشابه توسط انگل تک یاخته ای کوکونما بوجود می آید .

مارماهیان دهان گرد  Lampreys

سبب ایجاد مشکلات جدی در کارگاه های پرورش آزاد ماهیان می شود – با استفاده از دهان بزرگ قیفی شکل خود به پوست ماهیان پرورشی چسبیده و با دندان های شاخی نسوج ( بافت های سلولی ) محل را می جوند .

مطالب مرتبط :

بیماری های باکتریایی

بیماری های قارچی قزل آلا

بیماری های تغذیه ای قزل آلا

بیماری های ویروسی قزل آلا

بیماری های محیطی قزل آلا

واژه نامه